A A A

III. Akumulacja pieniężna i jej podział

  • A. Czynniki okreÅ›lajqce wielkość akumulacji pieniężnej

    Akumulacją pieniężną albo akumulacją finansową przedsię­biorstwa nazywamy nadwyżkę przychodów pieniężnych przedsię­biorstwa, uzyskanych ze sprzedaży towarów, nad kosztami włas­nymi sprzedanych towarów. Z charakteru akumulacji pieniężnej wynika, że tworzy się ona w drodze sprzedaży towarów. A zatem towary wytworzone, ale nie sprzedane, nie przynoszą przedsię­biorstwu akumulacji. W praktyce odróżnia się akumulację pieniężną przedsiębior­stwa uzyskaną z podstawowej działalności gospodarczej od aku­mulacji pieniężnej uzyskanej z całej działalności gospodarczej. Tę ostatnią nazywa się akumulacją bilansową. Potrzeba takiego rozróżnienia wypływa z faktu, że przedsię­biorstwa prowadzą często oprócz działalności podstawowej także działalność uboczną (np. gospodarka mieszkaniowa), wywołującą wpływy i wydatki pieniężne. Ponadto przedsiębiorstwa mogą po­nosić tzw. straty pozaoperacyjne lub uzyskiwać zyski pozaopera-cyjne (np. kary umowne, straty na zepsutych materiałach). W su­mie akumulacja pieniężna z podstawowej i ubocznej działalności gospodarczej oraz wyniki pozaoperacyjne składają się na akumu­lację bilansową przedsiębiorstwa. Akumulacja pieniężna obliczona dla jednostki wyrobu nazywa­na jest akumulacją jednostkową. Stanowi ona różnicę między ceną sprzedażną jednostki towaru a kosztem własnym tej jed­nostki. Jej wielkość wyznaczają dwa czynniki: cena i poziom kosztów. Ponieważ ceny w gospodarce socjalistycznej ustalane są przez państwo, podstawowym czynnikiem kształtującym wielkość akumulacji jednostkowej jest poziom i obniżka jednostkowych kosztów własnych. O wielkości akumulacji pieniężnej iz całej pro­dukcji przedsiębiorstwa decyduje, oprócz wyżej wymienionych czynników, wielkość i asortyment iprodukcji. Zrozumiałe jest, że im więcej przedsiębiorstwo wyprodukuje jednostek wyrobu, tym wyższa będzie suma akumulacji pieniężnej, stanowiącej wielokrot­ność akumulacji jednostkowej. Przy produkcji wieloasortymentowej na rozmiary akumulacji pieniężnej przedsiębiorstwa wpływa również struktura asortymen­towa produkcji. Poszczególne asortymenty mogą się bowiem róż­nić wielkością akumulacji jednostkowej. Podwyższając produkcję asortymentu o wyższej akumulacji jednostkowej, przedsiębiorstwo może uzyskać wzrost akumulacji jako całości. Przykład Akumulacja jednostkowa na wyrobie ,,m" = 15 zł. Akumulacja jednostkowa na wyrobie „n" = 20 zł. Planowana produkcja wyrobu „n" — 100 jednostek. Wykonana pro­dukcja wyrobu „m" 90 jednostek. Planowana produkcja wyrobu „n" — 100 jednostek. Wykonana pro­dukcja wyrobu „n" ■— 110 jednostek. Planowana akumulacja przedsiębiorstwa (100X15) + (100X20) = 3 500 zł. Wykonana akumulacja przedsiębiorstwa (90X15) + (110X20) = 3 550 zł. 'Możliwości operowania strukturą asortymentową są różne w zależności od gałęzi przemysłu. Na przykład w przedsiębiorstwach przemysłu odzieżowego, dziewiarskiego czy skórzanego będą one większe niż w elektrowniach czy kopalniach węgla. Dobór asorty­mentu pod kątem uzyskania większej akumulacji pieniężnej przed­siębiorstwa, czyli maksymalizacji akumulacji, nie zawsze musi pokrywać się z faktycznymi potrzebami społecznymi, manipulo­wanie wówczas produkowanymi asortymentami jest nie uzasad­nione, a nawet gospodarczo szkodliwe. Akumulację pieniężną oblicza się również dla całych gałęzi przemysłu, a więc dla wielu przedsiębiorstw, stanowiących zazwy­czaj zjednoczenie. Suma akumulacji pieniężnej poszczególnych przedsiębiorstw stanowić będzie akumulację pieniężną zjednocze­nia. Można obliczyć także akumulację jednostkową dla wyrobu produkowanego w różnych przedsiębiorstwach tego zjednoczenia, która będzie różniła się od akumulacji jednostkowej obliczonej dla danego wyrobu w poszczególnych przedsiębiorstwach. Wpraw­dzie cena w obu wypadkach będzie identyczna, ale koszty mogą być i praktycznie bywają różne. Dla obliczenia akumulacji jedno­stkowej w poszczególnych przedsiębiorstwach przyjmuje się koszty indywidualne danego wyrobu, natomiast w skali zjedno­czenia operuje się kosztami przeciętnymi wszystkich przedsię­biorstw produkujących dany wyrób. Stąd można mówić o aku­mulacji jednostkowej indywidualnej (w przed­siębiorstwie) oraz akumulacji jednostkowej prze­ciętnej (w zjednoczeniu). Zjednoczenie powinno tak rozdzielać zadania produkcyjne, aby koncentrować wytwarzanie poszczególnych wyrobów w przed­siębiorstwach legitymujących się najniższymi kosztami i najwyż­szą jednostkową akumulacją indywidualną; zjednoczenie uzyska wtedy najwyższą w danych warunkach akumulację pieniężną. Oczywiście o rozdziale zadań produkcyjnych decydują także inne czynniki, jak zdolność produkcyjna poszczególnych przedsię­biorstw, przystosowanie do produkcji innych wyrobów, obowiązek zarówno ilościowego, jak i asortymentowego wykonania przez zjednoczenie planu produkcji itp. Niemniej racjonalny rozdział zadań produkcyjnych między przedsiębiorstwa, uwzględniający poziom kosztów jednostkowych w poszczególnych przedsiębior­stwach, może być źródłem wzrostu akumulacji pieniężnej zjedno­czenia. Oprócz przedsiębiorstw wygospodarowujących akumulację pieniężną występują także przedsiębiorstwa deficy-t o w e. Należą do nich takie przedsiębiorstwa, których przychody pieniężne ze sprzedaży nie pokrywają kosztów produkowanych wyrobów. Może się zdarzyć i często tak się zdarza, że przedsię­biorstwa produkują wprawdzie wyroby deficytowe, ale akumu­lacja pieniężna z innych wyrobów pokrywa z nadwyżką ten defi­cyt. Deficyt, podobnie jak akumulacja pieniężna, może więc do­tyczyć poszczególnych wyrobów lub całego przedsiębiorstwa. Nasuwa się pytanie, jakie przyczyny wywołują deficytowość i czy planowanie deficytowej produkcji lub utrzymanie planowo-defi-cytowych przedsiębiorstw jest uzasadnione? Oczywiście nie plano- wana deficytowość, czyli ponoszenie deficytu zamiast uzyskania planowej akumulacji pieniężnej, jest najczęściej wyrazem niepra­widłowej gospodarki przedsiębiorstwa. Występowanie planowej deficytowości niektórych wyrobów czy całych przedsiębiorstw jest nieuniknione. Wynika to z poważ­nych różnic w poziomie kosztów własnych różnych przedsię­biorstw tej samej gałęzi wytwórczości. Na przykład w kopalni o kosztach produkcji (wydobycia) decyduje głębokość położenia eksploatowanych pokładów, ich grubość, stopień trudności wydo­bycia powodowany różnymi czynnikami itp. Przy jednolitej cenie węgla produkcja niektórych kopalni o najwyższych kosztach wy­dobycia będzie deficytowa. Zapotrzebowanie gospodarki narodowej na węgiel wymaga jednak utrzymania wydobycia na poziomie zmuszającym do eksploatowania także kopalni o najwyższych kosztach wydobycia. Brak węgla mógłby bowiem wywołać inne szkody, np. ograniczyć produkcję hut albo ograniczyć zao­patrzenie ludności w węgiel. Wytwarzanie nowych wyrobów jest czasem deficytowe przez pewien wstępny okres. W miarę wzrostu doświadczenia w tech­nice i technologii produkcji, nabierania wprawy przez załogę, wprowadzenia usprawnień organizacyjnych itp. koszty produkcji obniżają się, a przedsiębiorstwo zamiast deficytu uzyskuje aku­mulację pieniężną. Zjawisko to może dotyczyć całych przedsię­biorstw, a nawet rozwijających się lub powstających gałęzi wy­twórczości. Jeżeli nawet koszty własne krajowych przedsiębiorstw są wyższe od cen importowanych wyrobów zagranicznych, rozwi­janie produkcji może być uzasadnione, aby w przyszłości unieza­leżnić się od kosztownego importu. Państwo przeważnie wyznacza ceny na poziomie zapewniają­cym większości przedsiębiorstw uzyskanie akumulacji pieniężnej. Zawsze jednak będą istnieć wyroby i przedsiębiorstwa, które przez pewien okres będą deficytowe, zanim obniżka kosztów nie zapewni im uzyskania akumulacji pieniężnej. System finansowy pobudza przedsiębiorstwa zarówno do zwiększania akumulacji, jak i ograniczania deficytowości.

  • B. Konieczność podziaÅ‚u akumulacji pieniężnej przedsiÄ™biorstw

    Akumulacja pieniężna przedsiębiorstw socjalistycznych stano­wi podstawowe źródło dochodów państwa (por. str. 12). Państwo przeznacza te środki na finansowanie działalności nieprodukcyj­nej (kultura, oświata, zdrowie itp.), a także na rozwijanie nowych gałęzi wytwórczości. Budowa nowych przedsiębiorstw i całych kombinatów (np. kombinat petrochemiczny w Płocku) finanso­wana jest z funduszów scentralizowanych, tzn. gromadzonych centralnie w budżecie państwa. Z drugiej strony istnieje konieczność pozostawienia części akumulacji pieniężnej przedsiębiorstwom, które ją wygospodarowały. Utworzone w ten sposób fundusze zdecentralizowane, powstające i pozostające w przedsiębiorstwach, stanowią źródło bezpośrednie­go finansowania potrzeb przedsiębiorstw oraz dokonywania pew­nych wydatków na rzecz załogi. Potrzeba przejmowania części akumulacji pieniężnej przedsię­biorstw na rzecz funduszów scentralizowanych oraz pozostawiania części akumulacji przedsiębiorstwom oznacza w konsekwencji ko­nieczność dokonywania jej podziału. Określenie zasad podziału akumulacji pieniężnej przedsiębiorstw posiada istotne znaczenie dla podstawowych ogniw systemu finansowego: dla systemu budżetowego oraz systemu finansowego przedsiębiorstw uspołecz­nionych, a pośrednio także dla systemu kredytowego. Schemat podziału akumulacji pieniężnej przedsiębiorstw przedstawiony na rys. 1 (str. 23) wskazuje na trzech podstawo­wych uczestników tego podziału: budżet, przedsiębiorstwo, załogę. Organizacja podziału akumulacji pieniężnej przewiduje dwa eta­py. W pierwszym etapie podziału budżet przejmuje część akumu­lacji pieniężnej przedsiębiorstw w formie podatku obroto­wego. Charakterystyczną cechą tej formy świadczeń na rzecz budżetu jest pobieranie ich u źródła w momencie wpływu przy­chodów pieniężnych. Podatek obrotowy jest wymierzany przed­siębiorstwom od wielkości dokonywanej sprzedaży, a więc nie ma bezpośrednio związku z wielkością wygospodarowanej akumula­cji pieniężnej. Innymi słowy, budżet przejmuje w formie podatku obrotowego część akumulacji pieniężnej przedsiębiorstwa jeszcze przed ustaleniem jej rozmiarów. Pozostała część akumul nowi zysk przedsiębiorstwa. Podział akumulacji pieniężnej ■ r siębiorstwa rozpatrzymy na uproszczonym przykładzie: Przykład Wartość sprzedaży 1 200 000 zł. Koszt własny sprzedanej produkcji 800 000 zł. Akumulacja (1 200 000 zł — 800 000 zł) 400 000 zł. Podatek obrotowy 350 000 zł. Zysk (400 000 zł — 350 000 zł) 50 000 zł. Przedsiębiorstwo wypracowało akumulację pieniężną w wyso­kości 400 000 zł, z czego odprowadziło do budżetu w formie po­datku obrotowego 350 000 zł, a pozostałe 50 000 zł stanowi zysk przedsiębiorstwa. Zasady ustalania wysokości podatku obrotowego; omawiane są na str. 49—52. W drugim etapie podziału akumulacji pieniężnej dokonuje się podziału zysku na trzy części: dla budżetu, dla przedsiębiorstwa i dla załogi. Zasady podziału wygospodarowanego zysku, które zostaną omówione na str. 52, umożliwiają już precyzyjne i osta­teczne rozdzielenie akumulacji pieniężnej między uczestników podziału. Rozliczenia dokonywane są bowiem w oparciu o zapisy księgowości i sprawozdania finansowe przedsiębiorstw. Budżet państwa przejmuje zatem akumulację pieniężną w formie podatku obrotowego oraz w formie wpłaty części zysku. Pierwsza forma przejmowania akumulacji zapewnia budżetowi szybkie uzyskanie dochodów, druga zaś umożliwia dokładne rozliczenie przedsię­biorstwa z obowiązku świadczenia na cele ogólnospołeczne w for­mie określonych wpłat do budżetu. Przedsiębiorstwa uspołecznione dokonują ponadto wpłat do budżetu z innych tytułów niż omawiany podział akumulacji pie­niężnej. Przykładem mogą być składki z tytułu ubezpieczeń spo­łecznych (patrz str. 14). Przedsiębiorstwa przekazują do budżetu państwa kwoty odpowiadające wysokości 15,5% wypłaconego funduszu płac. Całość tych środków pieniężnych trafia do budżetu państwa, ale z kolei zasiłki wypłacane pracownikom lub rodzi- om obciążają budżet. Innym przykładem mogą być podatki te­ renowe, mające charakter obowiązkowego świadczenia na rzecz budżetów terenowych. Przedsiębiorstwa uspołecznione opłacają na przykład podatek od nieruchomości, który obciąża koszty włas­ne przesiębiorstwa, podobnie jak inne podatki terenowe i składki ubezpieczeniowe. Niektóre przedsiębiorstwa dokonują wpłat do budżetu z tytułu oprocentowania posiadanych przez nie środ­ków trwałych*. Podział akumulacji pieniężnej ujęty jest w planie finansowym przedsiębiorstwa, stanowiącym część planu techniczno-ekonomicz­ nego. Plan finansowy uogólnia w wyrazie wartościowym cało­ kształt założeń rzeczowych planu gospodarczego. Pełna zgodność między założeniami rzeczowymi a ich wyrazem finansowym po­zwala na wykorzystanie planu finansowego jako czynnika kon­troli zgodności wewnętrznej planu, a także prawidłowości jego założeń. Ocena procesu produkcji pod kątem uzyskania efektów gospodarczych może być dokonana tylko w ujęciu wartościowym. Stąd podstawowe znaczenie planu finansowego jako instrumentu sprawdzającego i oceniającego, czy podejmowane przez przedsię­biorstwo środki działania przynoszą rezultaty określone dyrek­tywnymi wskaźnikami narodowego planu gospodarczego. Plan finansowy odzwierciedla i reguluje całokształt gospo­darki finansowej przedsiębiorstwa. Zarówno proces gromadzenia i wydatkowania środków, jak i podział akumulacji pieniężnej; są dokonywane planowo. Plan finansowy wiąże gospodarkę finan­sową przedsiębiorstwa z planami finansowymi w skali krajowej. Zjednoczenia opracowują dla podległych jednostek zbiorcze plany finansowe, które są scalane przez resorty, a Ministerstwo Finan­sów sporządza taki plan dla całej gospodarki narodowej. Plan finansowy sporządza się na wszystkich szczeblach organizacyjnych w postaci bilansu dochodów i wydatków. Jest to najbardziej syntetyczne ujęcie całokształtu działalności i wy^ ników poszczególnych przedsiębiorstw i zjednoczeń. Plan finansowy jest opracowywany na podstawie pozostałych części planu przedsiębiorstwa, a każda ich zmiana znajduje w nim odbicie. Plan finansowy nie może być jednak traktowany wyłącz- * Zagadnienia te zostaną omówione na str. 70. 40 nie jako wartościowe podsumowanie rzeczowych procesów gos­podarczych zachodzących w przedsiębiorstwie. Dyrektywne okreś­lenie zadań w zakresie akumulacji sprawia, że plan finansowy od­grywa aktywną rolę w stosunku do pozostałych części planu. Właśnie w trakcie budowy planu finansowego przeprowadzany jest rachunek ekonomiczny zamierzonej działalności przedsiębior­stwa, oceniane są pod tym kątem rozwiązania techniczne i metody* produkcyjne. Często analiza projektu planu finansowego wska-.zuje na konieczność znaczniejszej obniżki kosztów niż to przewi­dują projekty planów zużycia materiałów czy pracochłonności produkcji. Jedynie na podstawie planu finansowego można okreś-i lić wysokość przyszłej akumulacji i ocenić szanse na uzyskanie jej części dla przedsiębiorstwa i załogi. Tak więc już na etapie planowania bodźce ekonomiczne uruchamiane poprzez system finansowy oddziałują na przyszłą działalność gospodarczą przed­siębiorstwa.

  • C. Wynik finansowy dziaÅ‚alnoÅ›ci przedsiÄ™biorstwa

    Przedsiębiorstwo przemysłowe działające na zasadach rozra­chunku gospodarczego (patrz str. 20) porównuje przychody pie­niężne uzyskane ze sprzedaży towarów z kosztami własnymi ich wyprodukowania. W przedsiębiorstwie handlowym koszt własny stanowić będą koszty zakupu towarów powiększone o kwotę kosz-r tów własnej działalności przedsiębiorstwa. Porównanie przychodu ze sprzedaży z wielkością kosztów własnych sprzedanych towarów pozwala na ustalenie wyniku finansowego działalności przedsię­biorstwa. Tak określony wynik finansowy pokrywa się z pojęciem akumulacji pieniężnej, w przypadku gdy przychody są wyższe od kosztów. W przeciwnym razie — koszty wyższe od przychodów — mamy do czynienia ze zjawiskiem deficytowości, a wynik finansowy nazywamy deficytem. Drugą formą wyniku finansowego jest zysk, nazywany wyni­kiem finansowym netto, w przeciwstawieniu do akumulacji pie­niężnej, będącej wynikiem finansowym brutto. Zysk przedsię­biorstwa stanowi część akumulacji pieniężnej, wydzielaną przy wstępnym jej podziale przez potrącenie podatku obrotowego (patrz str. 39). Zysk, jako forma określania wyniku finansowego, różni się od akumulacji nie tylko tym, że jest wskaźnikiem netto, różnica jest głębsza i tkwi w istocie zysku. Akumulacja pieniężna bowiem równa się różnicy między ceną sprzedaży a kosztami własnymi sprzedanych towarów. Jej wielkość kształtują wymie­nione czynniki, natomiast planowaną wielkość zysku reguluje państwo, ustalając rozmiary podatku obrotowego. Przeciwieństwem zysku jest strata, która powstaje wtedy, gdy pobierany podatek obrotowy jest wyższy od wygospodarowanej akumulacji pieniężnej. W przedsiębiorstwach deficytowych, zwol­nionych od płacenia podatku obrotowego, strata pokrywa się z po­jęciem deficytu. W księgowości operuje się pojęciami zysku lub straty dla określenia w bilansach wyników finansowych przedsiębiorstw. Na wielkość wyniku finansowego tak brutto, jak i netto, wpły­wa wiele czynników zależnych i niezależnych od przedsiębiorstwa. Na przykład ceny, po których przedsiębiorstwo zakupuje mate­riały, a także ceny, po których sprzedaje swoje wyroby, wpływa­ją w istotny sposób na rozmiary wyniku finansowego. Jednak przedsiębiorstwo nie ma wpływu na poziom cen, ponieważ ich wysokość wyznacza państwo. Stawki płac pracowniczych wynika­ją z umów zbiorowych, składki na ubezpieczenia społeczne okreś­la jednolita stawka procentowa itd. Z drugiej jednak strony, przedsiębiorstwo może wpłynąć na obniżkę kosztów produkcji, aby przy danych cenach uzyskać lepszy wynik finansowy. Przez odpowiednie zorganizowanie pro­dukcji i zastosowanie nowoczesnych maszyn przedsiębiorstwo wpływa na ograniczenie nakładów pracy ludzkiej. Postęp w tech­nologii produkcji może przynieść oszczędności w zużyciu materia­łów lub energii, a sprawniejsze administrowanie —■ obniżkę kosz­tów administracji. Przedsiębiorstwo może wpływać na wielkość wyniku finansowego także przez zwiększenie produkcji ponad ustalenia planu. Im więcej wyprodukuje się rentownych wyro­bów, tym wynik finansowy będzie korzystniejszy. Rozmiary wyniku finansowego zależą także od struktury produkcji. Różne wyroby mogą przynosić różnej wysokości aku­mulację pieniężną. Zwiększenie udziału wyrobów o wyższej aku­mulacji jednostkowej zwiększa odpowiednio wynik finansowy. Wynik finansowy działalności przedsiębiorstwa zawiera jej najbardziej wszechstronną ocenę. Zależy on od wszelkich poczy­nań przedsiębiorstwa i warunków jego pracy. Na rozmiary wyni­ku finansowego wpływają: wielkość i jakość produkcji, nakłady pracy ludzkiej, zużycie materiałów, a także wszystkie inne rodza­je ponoszonych koisztów. Wynik finansowy zapewnia więc naj-i bardziej kompleksową ocenę całokształtu działalności przedsię­biorstwa i dlatego może być wykorzystany jako miernik oceny pracy przedsiębiorstwa socjalistycznego. Mierniki oceny pracy przedsiębiorstw są używane dla określa­nia planowych zadań oraz mierzenia rezultatów działalności przed­siębiorstw. Mierniki te określają zadania, od spełnienia których uzależnione jest osiąganie przez pracowników przedsiębiorstw i same przedsiębiorstwa korzyści materialnych. Na. przykład wspomniane przy podziale akumulacji pieniężnej wydzielanie środków dla załogi i przedsiębiorstwa (patrz str. 23) uzależnione jest od stopnia wykonania zadań określonych miernikami oceny pracy. Im lepiej przedsiębiorstwo wykona zadania, tym większe korzyści uzyska załoga i kierownictwo przedsiębiorstwa. W ten sposób system finansowy zachęca pracowników przedsiębiorstw do osiągania i przekraczania nałożonych planem zadań. Bodźce, które oddziałują na pracowników przedsiębiorstwa, zachęcając i pobudzając ich do uzyskiwania korzystnych wyników gospoda­rowania, nazywane są bodźcami ekonomicznymi. W przeszłości najpowszechniej był stosowany wartościo­wy miernik produkcji globalnej*. Od stopnia wy­konania produkcji mierzonej tym miernikiem zależały korzyś­ci materialne pracowników i kierowników przedsiębiorstw. Sto­sowano także szczegółowe mierniki pracy, określa­jące odcinkowe cele działalności przedsiębiorstwa, np. zadania dotyczące produkcji niektórych wyrobów lub oszczędności okreś­lonych nakładów. Innym przykładem miernika może być wskaź­nik obniżki kosztów, określający zadania w dziedzinie obniżenia kosztów własnych produkcji w stosunku do poziomu uzyskanego w poprzednim okresie. Najbardziej syntetycz- * Pojęcie produkcji globalnej omawiane jest w wykładzie ekonomiki i or­ganizacji przedsiębiorstw. nym miernikiem oceny pracy przedsiębiorstwa jest jednak wy­nik jego działalności. Przyjęcie wyniku finansowego jako miernika pracy przedsię­biorstwa zapewnia bardziej kompleksową ocenę, której nie mogą zastąpić inne mierniki —■ stosowane nawet równocześnie. Zadania odcinkowe, określane miernikami szczegółowymi, mogą być osią­gane kosztem zaniedbań w innych dziedzinach. Operowanie mier­nikiem wyniku finansowego, szczególnie zyskiem, poważnie ogra­nicza możliwości zaniedbań. W rozmiarach zysku znajduje odbicie nie tylko wielkość i jakość produkcji, lecz także poziom kosztów własnych i fakt realizacji wytworzonych towarów. Przedsiębior­stwo chcąc otrzymać zysk nie może ograniczyć się tylko do ra­chunkowego wykazania różnicy między ceną a poziomem kosztów własnych wytworzonej produkcji, lecz musi tę produkcję sprze­dać. Wyniki finansowe działalności przedsiębiorstwa można wyra­zić: absolutną wartością wyników finansowych (akumulacja pie­niężna, zysk, strata), Stosunkiem wartości uzyskanego wyniku od innych wielkości (stopa rentowności, stopa zysku), Każda z tych form wyrażania wyniku finansowego może być przyjęta jako miernik oceny pracy przedsiębiorstwa. Często wynik finansowy określa się w sposób obligatoryjny (obowiązkowy, konieczny) zadania przedsiębiorstwa, stanowiąc obok innych dyrektywnych zadań obowiązującą wytyczną do opracowywania przez przedsiębiorstwo planu gospodarczego. Wielkości określające to obligatoryjne zadanie nazywane są dy­rektywnymi wskaźnikami planu. Mogą to być wskaźniki finanso­we, będące równocześnie miernikami oceny pracy. Na przykład obowiązki wygospodarowania przez przedsiębiorstwo 1 min zł zysku oznacza, że jest to wskaźnik dyrektywny. Uzależnienie od wygospodarowania zysku w wysokości 1 min zł korzyści material­nych pracowników oznacza, że wskaźnik dyrektywny jest rów­nocześnie miernikiem pracy. Zysk i akumulacja pieniężna mogą być wyrażone swą wielkoś­cią bezwzględną (masa zysku lub akumulacji) bądź w formie względnej jako stopa rentowności brutto i netto rentowność brutto — rentowność netto = stopa zysku lub jako stopa zysku, a także jako stopa akumulacji; przybierają one wówczas zewnętrzną formę wskaźnika procento­wego. Powyższe można wyrazić następująco: akumulacja pieniężna koszt własny produkcji' zysk koszt własny produkcji' zysk wartość środków zaanga- ' żowanych w przedsiębior­stwie Podobnie jak stopę zysku można obliczyć również stopę aku­mulacji pieniężnej, podstawiając ją do powyższego wzoru w miej­sce zysku. Wskaźnika tego używa się w praktyce bardzo rzadko. Najczęściej stosowane jest w praktyce pojęcie rentowności netto.

  • D. Podatek obrotowy

  • E. PodziaÅ‚ zysku

  • F. Finansowanie przedsiÄ™biorstw deficytowych

    Występowanie planowej deficytowości niektórych socjali­stycznych przedsiębiorstw i niektórych rodzajów produkcji jest obiektywnfe uzasadnione szeroko pojętym interesem gospodarki narodowej. Organizacja systemu finansowego musi więc uwzględ­nić odpowiednie formy dofinansowywania przedsiębiorstw defn cytowych. Dotyczy to zarówno przedsiębiorstw planujących defi­cytową działalność, jak i przedsiębiorstw, w których deficyt nie był planowany. Sposób uzupełniania środków przedsiębiorstw nie może być identyczny w obu sytuacjach. Przyczyny nieplanowanego deficytu należy zbadać, a płynące z badań wnioski powinny zabezpieczyć przed zaistnieniem podobnych sytuacji w przyszłości. Organizacja systemu finansowego powinna zachęcić do ograniczania plano­wanego deficytu i przeciwdziałać powstawaniu nieplanowanego deficytu. * Słuszne jest bowiem, aby przedsiębiorstwa spółdzielcze świadczyły w tej formie na rzecz budżetu, z którego są pokrywane wydatki ogólnopań-stwowe. 5 Finanse i kredyt, cz. I 65 Omawiając działanie podatku obrotowego (patrz str. 47) wska­zano, że zabiera on z przedsiębiorstwa część akumulacji pieniężnej stanowiącą różnicę pomiędzy ceną zbytu a ceną fabryczną dane­go wyrobu. Może się jednak zdarzyć, że cena zbytu określonego wyrobu jest niższa od ceny fabrycznej, co oznacza jego deficyto­wość. Wówczas przedsiębiorstwo produkujące taki wyrób może otrzymać z budżetu państwa dotację przedmiotową, wyrównującą ujemną różnicę pomiędzy ceną zbytu a ceną fa­bryczną. Formalnie rzecz biorąc, przy dotacji przedmiotowej, obciążającej budżet, przedsiębiorstwo nie wykazuje w finansowych sprawozdaniach strat. Dotacje przedmiotowe uzupełniają wpływy uzyskiwane ze sprzedaży deficytowych wyrobów, a wysokość należnej przedsiębiorstwu dotacji ustala się w nawiązaniu do ilości deficytowego wyrobu. Najczęściej obok wyrobu deficyto­wego przedsiębiorstwa produkują wyroby przynoszące akumula­cję finansową, ale może się zdarzyć, że całość produkcji przed­siębiorstwa lub gałęzi przemysłu jest deficytowa. Ceny fabryczne ustalane są, jak wspomniano, w oparciu o śred­ni poziom kosztów dla całej gałęzi przemysłu. Uzupełnianie zatem dotacją przedmiotową wpływów ze sprzedaży do wysokości ceny fabrycznej* zapewnia utrzymanie planowanej zyskowności na poziomie średnim dla danej gałęzi przemysłu. Tymczasem w po­szczególnych przedsiębiorstwach koszty własne wytwarzania da­nego wyrobu kształtują się zazwyczaj na różnym poziomie. System finansowy powinien wyrównywać te różnice i regulować zyskow-ność w poszczególnych przedsiębiorstwach danego zjednoczenia. W zjednoczeniu przedsiębiorstw państwowego przemysłu kluczo­wego może być w tym celu zastosowany system wyrów­nawczy cen. Przy stosowaniu systemu wyrównawczego cen ustala się dla poszczególnych wyrobów ceny planowo rozliczeniowe. Ceny te uwzględniają indywidualne, planowane koszty własne wyrobu oraz jednolitą normę zysku. Z porównania ceny planowo rozlicze­niowej dla przedsiębiorstwa z ceną fabryczną dla całego zjedno­czenia wynika różnica ,,in plus" lub „in minus", w zależności od poziomu kosztów indywidualnych w poszczególnych przedsię- * Cena zbytu wyznaczająca wpływ ze sprzedaży musi być w tym przypad­ku niższa od ceny fabrycznej. biorstwach. Jeśli cena planowo rozliczeniowa jest wyższa, przed­siębiorstwo odprowadza nadwyżkę na rachunek wyrównawczy cen. W sytuacji odwrotnej, przedsiębiorstwo otrzymuje dopłatę z tego rachunku. Zaletą opisanego systemu jest precyzja oraz możność bieżącego finansowania niedoborów, powstających w mia­rę sprzedaży deficytowych wyrobów. Wadą systemu jest duża pracochłonność i skomplikowany sposób rozliczeń. Dlatego rachu­nek wyrównawczy cen stosowany jest stosunkowo rzadko. Znacznie prostsze jest operowanie przez zjednoczenie rachun­kiem wpłat zysku. Przedsiębiorstwa, planujące wygospodarowanie zysku, przeznaczają planowo jego część na wpłatę do budżetu. Wpłaty tej dokonują za pośrednictwem zjednoczenia, które w za­sadzie również przewiduje wpłatę zysku do budżetu w stosunku do całości planowanego zysku wszystkich przedsiębiorstw. Wobec występowania przedsiębiorstw deficytowych, w skali zjednocze­nia straty kompensują* się z zyskami, obniżając łączną wielkość zysku. Umożliwia to sfinansowanie strat jednych przedsiębiorstw z zysków innych przedsiębiorstw. Ilustruje to uproszczony przy-* kład liczbowy (tabl. 1). Tablica 1 Wyszczególnienie Przedsiębiorstwa I II III Zjednoczenie razem Zysk (+), strata (—) + 500 + 900 — 40(0 + 1 000 Fundusz zakładowy 100 150 120 370 Fundusz rozwoju 120 190 140 450 Wpłata zysku (+) do- tacja (-) + 280 + 560 -660 + 180 Wpłata zjednoczenia do budżetu Fundusz rezerwowy zjednoczenia Inne fundusze zjednoczenia 100 30 50 Zaplanowano pokrycie straty (—400) przedsiębiorstwa III z planowanych wpłat zysków pozostałych przedsiębiorstw ( + 500 + 900). Ponadto przewidziano ewentualną dotację na fundusz za- * Kompensować (łac. compensare) — wyrównywać, równoważyć. Kom­pensować oznacza, w tym przypadku, wzajemne wyrównywanie się strat i zysków między przedsiębiorstwami w danym zjednoczeniu. kładowy (120) i fundusz rozwoju (140) dla przedsiębiorstwa pla­nującego stratę (III). Z planowanej nadwyżki (180) zjednoczenie przekaże 100 do budżetu, przeznaczając resztę na utworzenie róż­nych funduszów, w tym funduszu rezerwowego zjednoczenia (30). Przedsiębiorstwo deficytowe otrzyma więc- nie tylko dotację na pokrycie planowanej straty, ale także dotacje na fundusz zakła­dowy i fundusz rozwoju, jeśli oczywiście spełni warunki upoważ­niające do utworzenia tych funduszów. Przykład dotyczy założeń planowanych, które zapewniają przedsiębiorstwom prawidłowe finansowanie potrzeb w przypadku wykonywania założeń planu. Zjednoczenia mogą uzupełniać środki przedsiębiorstw planowo deficytowych w dwóch formach: dotacji przedmiotowych i dotacji podmiotowych. Dotacje przedmiotowe zjednoczeń, podobnie jak omawiane wy­żej dotacje przedmiotowe z budżetu, obliczane są dla poszczegól­nych wyrobów i uruchamiane zależnie od sprzedanej ilości danego wyrobu. Jednakże konieczność dostosowania się do indywidual­nych kosztów jednostkowych wymaga, podobnie jak przy wyrów­nawczym systemie cen, ustalenia cen planowo rozliczeniowych wyrobów deficytowych. Nie ma natomiast potrzeby ustalania tych cen dla wyrobów rentownych. Dotacje przedmiotowe zjednoczeń wypłacane są bowiem z rachunku wpłat zysku (zjednoczenia), a nie z rachunku wyrównawczego cen. Ceny planowo rozliczenio­we służą zatem jedynie dla ustalenia wielkości dotacji dokony­wanych przez zjednoczenie z środków gromadzonych z wpłat zysku przedsiębiorstw. Omawiana metoda jest zatem prostsza od syste­mu wyrównawczego cen, a zachowuje jego zalety w postaci ela­stycznego dostosowania dotacji do poziomu indywidualnych kosz­tów jednostkowych i wielkości sprzedaży wyrobów planowo defi­cytowych. Dotacje podmiotowe udzielane są przedsiębiorstwom na pokry­cie planowanej straty z całokształtu działalności. Dotacje planuje się w kwotach absolutnych. Wielkość dotacji odpowiada plano­wanej stracie na sprzedaży wyrobów, powiększonej o rezultaty działalności pozaoperacyjnej, odpisy na fundusz zakładowy itp. Przedsiębiorstwa otrzymujące dotacje podmiotowe wykazują stra­ty w sprawozdaniach finansowych. Formalnie i wąsko rzecz bio­rąc, tylko tym przedsiębiorstwom można przypisać nazwę plano- wo deficytowych. W przedsiębiorstwach, wobec których stosuje się dotacje przedmiotowe lub wyrównawczy system cen, nastę­puje bowiem bieżące wyrównywanie deficytu, prowadzące do for­malnego zatarcia straty w sprawozdaniach finansowych. Podstawową zaletą stosowania dotacji podmiotowych jest pro­stota obliczeń. Przedsiębiorstwo otrzymuje' co miesiąc 1/12 pla­nowanej rocznej dotacji łub 1/3 planowanej dotacji kwartalnej. Nie trzeba obliczać dopłat do sprzedanych wyrobów deficytowych ani ustalać cen planowo rozliczeniowych. Wadą systemu dotacji podmiotowych jest ograniczenie kwoty dotacji do wielkości pla­nowanej dla danego przedsiębiorstwa w absolutnej kwocie. Tym­czasem przy produkcji wyrobów deficytowych przekroczenie pla­nu produkcji wywołuje większą stratę niż planowana. Operując dotacją przedmiotową, można dostosować jej wielkość do ilościo­wego wykonania planu w danym wyrobie deficytowym. Odnie­sienie dotacji podmiotowej do planowanej straty na całokształcie działalności przedsiębiorstwa uniemożliwia dokonanie takiego ra­chunku. Niezależnie od rodzaju stosowanych dotacji, w opisanym try­bie może być finansowany tylko deficyt planowany. Straty nie­planowane lub ponadplanowe, które nie znajdują uzasadnienia w pożądanym przekroczeniu planu produkcji wyrobów deficyto­wych, pokrywane są z innych źródeł. Celowi temu służy fun­dusz rezerwowy zjednoczenia {por. tabl. 1). Przed udzieleniem dotacji z funduszu rezerwowego zjednoczenie bada przyczyny powstania strat i podejmuje kroki zapobiegające pow­staniu straty w przyszłości. Mogą to być przedsięwzięcia tech-, niczne w postaci nowej technologii czy techniki produkcji albo środki organizacyjno-administracyjne, np. zmiana kierownictwa, ograniczenie premii. Zjednoczenie może zasilić przedsiębiorstwo z funduszu rezer­wowego w formie bezzwrotnej dotacji lub zwrotnej pożyczki udzielonej na określony czas. Wybór formy zależy od przyczyn wywołujących stratę i szans odrobienia straty w przyszłości, a także od polityki zjednoczenia w tym zakresie. Trzeba jednak pamiętać, że pomocy zjednoczenia powinno towarzyszyć zobo- wiązanie przedsiębiorstwa do unikania tego typu strat w przy­szłości. Automatyczne pokrywanie strat bez perspektyw usunięcia ich przyczyn, będąc sprzeczne z istotą rozrachunku gospodarczego, byłoby równocześnie zwykłym marnotrawstwem pieniędzy.

  • G. Oprocentowanie Å›rodków przedsiÄ™biorstwa

    Oprocentowanie środków przedsiębiorstw, znajdujące zasto­sowanie w niektórych krajach socjalistycznych (nip. Węgry, NRD), jest ostatnio wprowadzane także w Polsce. W polskim systemie finansowym oprocentowanie środków przedsiębiorstw nie ma charakteru powszechnego, lecz jest stosowane tylko w niektórych gałęziach przemysłu. Zwolennicy tej instytucji proponują jej rozszerzenie na dalsze gałęzie przemysłu. Oprocentowanie środków przedsiębiorstw jest formą podatku płaconego przez przedsiębiorstwo na rzecz budżetu lub funduszów scentralizowanych za prawo korzystania z oddanego mu do dyspo­zycji majątku ogólnospołecznego. Podstawowym celem wprowa­dzenia instytucji oprocentowania środków była chęć stworzenia bodźców ekonomicznych, pobudzających przedsiębiorstwa do ra­cjonalnego gospodarowania majątkiem i przeciwdziałających nad­miernemu gromadzeniu środków przez przedsiębiorstwa. Im bo­wiem więcej przedsiębiorstwo zaangażuje środków, tym wyższy będzie opłacało podatek. Naliczany od posiadanych środków podatek może obciążać koszty produkcji lub może być obliczany od wygospodarowanej akumulacji pieniężnej. W pierwszym przypadku zmniejszy on roz­miary akumulacji pieniężnej, podwyższając koszty własne pro­dukcji. Może być wówczas porównany do składek na rzecz ubez­pieczeń społecznych, obliczanych wprawdzie do innej podstawy (15,5% funduszu płac), ale także podwyższających koszty pro­dukcji. W drugim przypadku oprocentowanie środków trwałych, podobnie jak podatek obrotowy, będzie formą podziału akumu­lacji pieniężnej. Na przykład: dochody ze sprzedaży koszt własny produkcji akumulacja pieniężna podatek obrotowy oprocentowanie środków zysk 1 000 — 800 200 80 30 90 W obydwóch przypadkach oprocentowanie środków przedsię­biorstwa wpłynie na zmniejszenie zysku. Jeśli w podanym wyżej_ przykładzie podwyższyć koszt własny produkcji o 30, to po po­trąceniu z akumulacji podatku obrotowego (170—80) otrzyma się również 90 jednostek zysku. Ponieważ przedsiębiorstwo jest zain­teresowane w maksymalizacji zysku, będzie dążyło do obniżenia stanu posiadanych środków, aby opłacić niższy podatek i uzyskać dzięki temu wyższy zysk. Oprocentowaniu mogą podlegać wszystkie posiadane przez przedsiębiorstwo środki lub tylko środki trwałe. Wybór formy zależy od tego czy pragnie się oddziaływać na całość środków przedsiębiorstw, czy też ograniczyć, ale i skoncentrować oddziały­wanie na środkach trwałych. Oddziaływanie na racjonalność eksploatowania środków trwałych ma szczególnie ważne znaczenie dla gospodarki narodowej. Majątek trwały przemysłu kluczowego jest znacznie wyższy od posiadanych środków obrotowych, a przed­siębiorstwa czasem nie wykorzystują w pełni środków trwałych. Część maszyn bywa używana tylko przez kilka godzin na dobę albo w ogóle nie jest wykorzystywana przez dłuższe okresy czasu. Równocześnie zaś przedsiębiorstwa domagają się dotacji na in­westycje, aby powiększać posiadany majątek trwały. Oprocentowanie środków trwałych wywoła większe zaintereso­wanie załogi i kierownictwa posiadanymi środkami trwałymi. Będzie bodźcem do lepszego wykorzystania maszyn i urządzeń, a także może zachęcić do odstępowania innym przedsiębiorstwom nie używanych, zachowywanych „na wszelki wypadek" maszyn i urządzeń. Także w dziedzinie inwestowania perspektywa przy­szłego oprocentowania zakupywanych maszyn czy budowanych nowych hal produkcyjnych zmusi do ostrożnego rachunku ekono­micznego. Przedsiębiorstwo przed podjęciem inwestycji oszacuje przyszłe zyski, które mogłoby wygospodarować w związku z no- wyini inwestycjami, i porówna je z rosnącym opodatkowaniem z tytułu "przyrostu środków trwałych. I tylko wówczas inwestycje zastaną podjęte, gdy rachunek wykaże ich opłacalność — mimo przyszłego oprocentowania środków trwałych.