A A A

II. System finansowy przedsiębiorstw socjalistycznych

  • A. Rozrachunek gospodarczy

    Działalność gospodarczą polegającą na produkcji, świadczeniu usług lub obrocie towarowym prowadzą przedsiębiorstwa. Przed­siębiorstwa, jako jednostki wyodrębnione prawnie i ekonomicznie, działają na zasadach rozrachunku gospodarczego. Rozrachunek gospodarczy jest metodą gospodarowania przedsiębiorstw pań­stwowych. Państwo wyodrębnia przedsiębiorstwo z całokształtu gospodarki narodowej. Przedsiębiorstwo zostaje wyposażone przez państwo w część majątku ogólnonarodowego, którą samodzielnie zarządza, wykonując zadania nałożone planem gospodarczym. Wy­konując swe zadania przedsiębiorstwo wchodzi w stosunki umow­ne z innymi przedsiębiorstwami lub kontrahentami, np. przed­siębiorstwo budowlane z inwestorem. Ponadto przedsiębiorstwo* posiada dużą swobodę wyboru technicznych i organizacyjnych me­tod produkcji. Przedsiębiorstwo zbywa odpłatnie swoje towary lub usługi. Przychody pieniężne uzyskane ze sprzedaży towarów lub usług przedsiębiorstwo przeznacza na pokrycie kosztów ich produkcji lub zakupu. Pokrywanie poniesionych kosztów własnych sprzeda­wanych towarów z przychodów uzyskanych ze sprzedaży jest istotną cechą rozrachunku gospodarczego. Przedsiębiorstwu dzia­łającemu na zasadach rozrachunku gospodarczego można w tym względzie przeciwstawić jednostkę budżetową. W jednostkach budżetowych nie ma bowiem związku między uzyskiwanymi przychodami pieniężnymi a czynionymi wydatkami. Na przykład szpital nie uzależnia świadczenia pomocy lekarskiej od uzyskania zapłaty. Wszystkie wydatki pokrywa środkami uzyskanymi z bu­dżetu, a przychody pieniężne odprowadza do budżetu. Nawet gdy­by szpital w pewnej miejscowości w ogóle nie miał przychodów pieniężnych nie wstrzymałoby to świadczenia usług. Podobnie jest w szkole, która nie uzyskuje żadnych przychodów pienięż­nych od uczniów. Przedsiębiorstwo natomiast, które nie otrzy­małoby zapłaty za sprzedane wyroby, nie mogłoby wypłacić wy­nagrodzeń swym pracownikom ani zakupić materiałów niezbęd­nych do dalszej produkcji. Oznaczałoby to zahamowanie jego działalności gospodarczej. Powiązanie przychodów pieniężnych z kosztami własnymi sprzedawanych towarów pozwala na określenie finansowego wy­niku działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Stanowi on bo­wiem w przedsiębiorstwie przemysłowym różnicę pomiędzy uzys­kanymi ze sprzedaży towarów przychodami a kosztami wyprodu­kowania sprzedanych towarów. W przedsiębiorstwie handlowym będzie to różnica między przychodami ze sprzedaży towarów a kosztem ich zakupu, powiększonym o koszty własnej działalności przedsiębiorstwa. Pracownicy przedsiębiorstwa są zainteresowani w osiąganiu korzystnych wyników finansowych. Uzyskanie planowanego lub korzystniejszego wyniku finansowego świadczy o dobrej pracy przedsiębiorstwa. Ponadto sposób podziału uzyskanej nadwyżki przychodów nad kosztami przynosi pracownikom przedsiębiorst­wa korzyści materialne — tym większe, im lepszy będzie wynik finansowy. Zachęca to pracowników przedsiębiorstwa do racjo­nalnej gospodarki, aby przez obniżkę kosztów własnych oraz wzrost sprzedaży swych towarów uzyskać możliwie najkorzyst­niejszy wynik finansowy. Wpływ rozrachunku gospodarczego na organizację działalności przedsiębiorstwa wyraża się tym, że pozostawiając przedsiębior­stwu w ramach nakreślonych planami inicjatywę i samodzielność w gospodarowaniu, pobudza się materialne zainteresowanie wyni­kami finansowymi. Ta cecha rozrachunku gospodarczego, wyzwa­la bodźce ekonomiczne, zachęcające pracowników do wykonywa­nia i przekraczania planowych zadań, a co za tym idzie do pomna­żania dóbr w celu pełniejszego zaspokojenia materialnych potrzeb socjalistycznego społeczeństwa. Rozrachunek gospodarczy jest więc socjalistyczną metodą gospodarowania, zapewniającą warun­ki wykonywania i przekraczania planowych zadań przez przed­siębiorstwa, przy możliwie najmniejszych nakładach żywej pracy ludzkiej oraz środków materialnych. W praktyce spotykamy się z nazwami: pełny rozrachunek go­spodarczy, pełny wewnętrzny rozrachunek gospodarczy oraz ogra­niczony rozrachunek gospodarczy. Określa się w ten sposób zasady organizacyjne, które obowiązują przedsiębiorstwa działające na rozrachunku gospodarczym. Zasady te posiadają istotne znaczenie dla gospodarki finansowej. Pełny rozrachunek gospodarczy wiąże się z oso­bowością prawną przedsiębiorstwa, która pozwala mu występować samodzielnie w postępowaniu sądowym. Przedsiębiorstwo dzia­łające na pełnym wewnętrznym rozrachunku gospodarczym różni się tylko brakiem osobowości praw­nej. Zazwyczaj przedsiębiorstwa na pełnym rozrachunku gospo­darczym sprawują w stosunku do przedsiębiorstw na pełnym wewnętrznym rozrachunku gospodarczym pewne funkcje zarzą­dzania. Natomiast ograniczony rozrachunek gospodarczy różni się w sposób istotny i znajduje zastosowanie w przedsiębiorstwach wielozakładowych. Zakłady wydzielone organizacyjnie z przed­siębiorstwa, często mieszczące się w innych miejscowościach, mogą działać na ograniczonym rozrachunku gospodarczym. Polega on na ograniczeniu pewnych uprawnień w stosunku do uprawnień przedsiębiorstw działających na pełnym rozrachunku gospodar­czym. Zakład na ograniczonym rozrachunku gospodarczym nie może na przykład korzystać w banku z kredytów lub zawierać umów z kontrahentami. Uprawnienia te przechodzą na zarząd przedsiębiorstwa, który reprezentuje wszystkie podległe mu za­kłady. Przedsiębiorstwa działające na pełnym wewnętrznym rozra­chunku gospodarczym charakteryzują się samodzielnością finan­sową, wyrażającą się, między innymi, pokrywaniem wydatków z własnych dochodów uzyskanych ze sprzedaży wyrobów lub towarów. Jednostki gospodarcze działające na ograniczonym roz­rachunku gospodarczym nie są samodzielne finansowo, gdyż nie posiadają własnych dochodów.

  • B. Podstawowe zasady systemu finansowego przedsiÄ™biorstw socjalistycznych

    System finansowy przedsiębiorstw socjalistycznych określono wyżej jako zbiór norm prawnych, ustalających zasady gromadze­nia i rozdziału środków pieniężnych. Rozważania o rozrachunku gospodarczym prowadzą do wniosku, że uzyskanie korzystnego wyniku finansowego posiada dla przedsiębiorstwa istotne zna­czenie. Uzyskanie przez przedsiębiorstwo nadwyżki przychodów pieniężnych nad wydatkami pieniężnymi prowadzi do akumulo-wacnia (gromadzenia) nadwyżki środków pieniężnych, będącej wynikiem finansowym działalności gospodarczej przedsiębiorstwa. Ten wynik finansowy z działalności gospodarczej przedsiębiorstwa nazywany jest akumulacją pieniężną albo akumulacją finansową. Akumulacja pieniężna, będąca częścią przychodów pieniężnych przedsiębiorstwa, stanowi nadwyżkę przychodów pieniężnych ze sprzedaży nad kosztami własnymi sprzedanych towarów. W upro­szczeniu można powiedzieć, że akumulacja pieniężna jest różnicą pomiędzy ceną sprzedaży a kosztami własnymi. Nagromadzona akumulacja pieniężna podlega podziałowi, a zasady tego podziału posiadają ważne znaczenie dla gospodarki finansowej przedsię­biorstwa. Tworzenie i po­ dział akumulacji pienięż- Koszt własny sprzedanych towarów nej przedstawia podany schemat (rys. 1). ■ W miarę sprzedaży wytworzonych towarów y przedsiębiorstwo akumu-luje nadwyżkę wpływów Rys. 1. Schemat tworzenia i podziału nad kosztem własnym akumulacji pieniężnej przedsiębiorstwa sprzedanych towarów. Po­wstająca w ten sposób akumulacja pieniężna przedsiębiorstwa dzielona jest na trzy części przeznaczone na różne cele. Części te bywają zazwyczaj nierówne; sposoby określania ich rozmiarów omawiane są na str. 38. Pierwszą część akumulacji pieniężnej przedsiębiorstwo przeka­zuje na rzecz państwa, dokonując wpłat do budżetu. Akumulacja pieniężna przedsiębiorstw socjalistycznych stanowi podstawowe Akumulacja pieniężna A Sprzedaż towarów 1 > 1 i manSlm niaprzlds^rJ10^09 źródło dochodów państwa. Rozmiary akumulacji pieniężnej przed­siębiorstw wpływają decydująco na rozwój gospodarki narodowej oraz stopień zaspokojenia materialnych i kulturalnych potrzeb społeczeństwa socjalistycznego. Z środków pochodzących z aku­mulacji pieniężnej przedsiębiorstw finansuje się bowiem zarówno budowę nowych przedsiębiorstw, pomnażających przyszłą akumu­lację, jak i wydatki na cele nieprodukcyjne, tj. oświatę, kulturę," zdrowie itp. Druga część akumulacji pieniężnej, przypadająca załodze przedsiębiorstwa, przeznaczona jest na zaspokojenie zbiorowych potrzeb załogi oraz na indywidualne nagrody pieniężne. Z tej czę­ści akumulacji pieniężnej mogą być finansowane wydatki socjalne, tj. wczasy, rozrywki kulturalne, przedszkola, a także budowni­ctwo mieszkaniowe. Nagrody pieniężne wypłacane są poszczegól­nym członkom załogi niezależnie od przysługującego im wynagro­dzenia. Rozmiary obu rodzajów świadczeń na rzecz załogi uzależ­nione są od wykonania przez przedsiębiorstwo planowanych zadań rzeczowych i finansowych. Ponieważ praca wszystkich członków załogi znajduje odbicie w wynikach działalności całego przedsię­biorstwa, celowe jest wiązanie z nimi świadczeń na rzecz załogi. Powstające wówczas bodźce materialnego zainteresowania zachę­cają poszczególnych członków załogi i cały kolektyw do podniesie­nia wydajności pracy i gospodarności. Uzależnienie korzyści ma­terialnych poszczególnych pracowników od wyników działalności całej załogi pogłębia współodpowiedzialność za przedsiębiorstwo i zacieśnia więź między członkami kolektywu pracowniczego. Trzecia część akumulacji pieniężnej pozostaje w przedsiębior­stwie i może być użyta na finansowanie jego dalszego rozwoju. Nowo powstające przedsiębiorstwo wyposażane jest przez państwo w niezbędne środki, stanowiące jego majątek. Środkami przedsię­biorstwa nazywamy wszystkie składniki majątkowe znajdujące się w jego dyspozycji. Przypadająca przedsiębiorstwu część aku­mulacji pieniężnej powiększa majątek przedsiębiorstwa, umożli­wiając mu rozszerzenie działalności gospodarczej. To z kolei wpły­wa na wzrost przyszłej akumulacji pieniężnej, w tym części prze­znaczonej dla załogi. Kolektyw pracowniczy jest więc zaintereso- wany w przyroście majątku przedsiębiorstwa, a tym samym po­większeniu przyszłej produkcji i akumulacji pieniężnej. Wśród środków posiadanych przez przedsiębiorstwa rozróż­niamy: środki trwałe, środki obrotowe Do środków trwałych zalicza się, między innymi, bu­dynki fabryczne oraz maszyny, narzędzia, środki transportowe i wszelkie inne urządzenia. Natomiast środkami obroto­wymi nazywamy zapasy materiałów podstawowych, materiałów pomocniczych, paliwa, opakowań oraz środki zaangażowane już w procesie produkcji, a także wyroby gotowe, należności u od­biorców za sprzedane wyroby, posiadane środki pieniężne itp. Podział na środki trwałe i obrotowe ma istotne znaczenie dla finansowania przedsiębiorstw. Środki trwałe nie mogą być tak swobodnie zbywane, jak środki obrotowe, a zakup środków trwa­łych lub ich budowę finansuje się ze specjalnych źródeł. Jest to tak zwana działalność inwestycyjna. W gospodarowaniu środkami obrotowymi przedsiębiorstwo ma większą swobodę, a wszelka działalność w tym zakresie nazywa się działalnością eksploatacyj­ną łub w skrócie — eksploatacją. W gospodarce finansowej przedsiębiorstw istnieje organizacyj­ny podział między finansowaniem działalności inwestycyjnej i ek­sploatacji. Nie można jednak zapominać, że na całość gospodarki przedsiębiorstwa składają się zarówno inwestycje, jak i działal­ność eksploatacyjna, a pomiędzy inwestycjami i wynikami eksplo­atacyjnymi istnieje ścisła wpółzależność. Trafny wybór zamierzeń inwestycyjnych pomnaża akumulację pieniężną powstającą z ek­sploatacji nowych inwestycji, a wzrastająca akumulacja pieniężna rozszerza zaś możliwości inwestowania. Z drugiej jednak strony należy stworzyć takie warunki organizacyjne, aby środki plano­wo przeznaczone na powiększenie majątku trwałego zostały wy­korzystane zgodnie z ich przeznaczeniem. Jednym z podstawowych zadań planowania gospodarki narodowej jest ustalenie rozmiarów, kierunków i tempa inwestowania. Organizacja systemu finanso­wego powinna zapewnić możność kontroli wykonania wielkości planowanych. Wydzielenie finansów inwestycji stwarza ku temu najkorzystniejsze warunki organizacyjne. Banki czuwają nad rozgraniczeniem finansowania działalności inwestycyjnej od eksploatacyjnej, aby nie zwiększać dowolnie inwestycji ze środków przeznaczonych planowo na eksploatację. Również odwrotnie, ze środków przeznaczonych na inwestycje nie należy wydatkować na potrzeby eksploatacyjne, gdyż zmniejszy­łoby to możliwości inwestowania, a w konsekwencji przyszłą pro­dukcję. Ponadto istnieją jeszcze bardziej bezpośrednie skutki nie­prawidłowego angażowania środków. Na przykład zamrożenie przez przedsiębiorstwo środków obrotowych w inwestycjach spowoduje brak odpowiedniej sumy pieniężnej na finansowanie eksploatacji. Z wpływów pieniężnych przedsiębiorstw ze sprzedaży wytwo­rzonych towarów wyłącza się część przeznaczoną na odtworzenie zużytych środków trwałych. Inwestycje mogą być ponadto finan­sowane z budżetu lub kredytów (pożyczek) uzyskanych w ban­kach. Zrozumiałe jest, że wielkie inwestycje o decydującym zna­czeniu dla gospodarki narodowej dokonywane są wysiłkiem całego społeczeństwa i finansowane z budżetu centralnego. Podobnie inwestycje o znaczeniu lokalnym finansowane są z budżetów rad narodowych. Mniejsze inwestycje w istniejących już zakładach finansują przedsiębiorstwa zazwyczaj z własnych środków. Zasady systemu finansowego przewidują więc w zależności od znaczenia i rodzaju inwestycji różne źródła finansowania: dotacje budżetowe (dla jednostek państwowych) lub środki własne przed­siębiorstw. ' . Przedsiębiorstwo, które nic posiada odpowiednich środków własnych, a w budżecie nie przewidziano dla niego dotacji, może zaciągnąć w banku kredyt inwestycyjny. Zaciągając kredyt inwe­stycyjny przedsiębiorstwo antycypuje* przyszłe dochody. W osta­tecznym efekcie inwestycja zostanie sfinansowana z wygospoda­rowanych przez przedsiębiorstwo środków pieniężnych, którymi spłaci zaciągnięty w banku kredyt. Każdy kredyt bankowy jest więc_ zwrotną formą finansowania, którą można przeciwstawić bezzwrotnym dotacjom budżetowym, powiększającym majątek przydzielony przedsiębiorstwu przez państwo. Wartość wszystkich inwestycji w skali całej gospodarki naro­dowej jest określona narodowym planem gospodarczym. Zachodzi *) Antycypować (łac. anticipare) — wyprzedać, coś przewidywać, zakładać. więc potrzeba limitowania* środków finansowych, które mogą być przeznaczone na działalność inwestycyjną, oraz kontroli prze­strzegania przez inwestorów planowanych limitów. Wszy­stkie środki finansowe przeznaczone na inwestycje, a więc środki budżetowe, własne środki przedsiębiorstw, kredyty, a także inne środki, są planowo gromadzone i rozdzielane. Wyrazem tego w przedsiębiorstwie są plany sfinansowania inwestycji. Przychody pieniężne przedsiębiorstw, pochodzące ze sprzedaży wytworzonych towarów, przeznaczane są w pierwszym rzędzie na działalność eksploatacyjną, a więc na opłacenie wynagrodzeń załogi, zakup surowców, materiałów, paliwa oraz różnych innych kosztów, jak np. koszty administracyjne. Rozmiary kosztów wy­nikają z założeń planu gospodarczo-finansowego przedsiębiorstwa. Utrzymanie i obniżenie planowanych kosztów produkcji ma wiel­kie znaczenie dla ekonomicznego rozwoju kraju. Szczególnie waż­ne jest kształtowanie się płac, jako niezbędnych nakładów pie­niężnych dla wytworzenia danej produkcji. Dlatego przepisy systemu finansowego traktują w szczególny sposób zasady planowania i kontroli funduszu płac. Jeśli fundusz płac potraktujemy jako koszt produkcji, to środ­ki pieniężne na płace, przeznaczone na wyprodukowanie jednostki wyrobu, powinny być coraz mniejsze. Z drugiej jednak strony ludzie zatrudnieni w przedsiębiorstwie są zainteresowani w uzys­kaniu możliwie wysokich zarobków, aby tym samym mieć coraz więcej środków na zaspokojenie swych potrzeb. W przedsiębior­stwach występuje więc tendencja do podwyższania funduszu płac. Z tych względów wprowadzono zasadę limitowania funduszu płac w celu przeciwdziałania nadmiernemu wzrostowi płac. Kontrolę kształtowania się rozmiarów funduszu płac w skali kraju i posz­czególnych przedsiębiorstw powierzono bankom. Istota tej kon­troli polega na utrzymaniu planowanych proporcji między war­tością produkcji a sumą środków przeznaczonych na płace. Drugą podstawową grupę wydatków pieniężnych przedsię­biorstw stanowią wydatki na zakup surowców i materiałów. Przedsiębiorstwo musi uzupełniać zapasy surowców i materiałów * Limitować (łac. limitare) — ustanawiać krańcową normę, ograniczać. Limitowanie — ograniczanie; limitowanie finansowe oznacza ustalanie granicy wydatków na dany cel. Limit oznacza tę granicę. w miarę zużywania ich w procesie produkcji. Ze środków uzyska­nych ze sprzedaży wyprodukowanych towarów dokonuje zaku­pów, mając na uwadze przyszłe potrzeby produkcyjne. Przedsiębiorstwo wyposażone jest również w środki własne, którymi swobodnie dysponuje wykonując zadania planowe. Jednak suma przydzielanych przedsiębiorstwu przez państwo środków własnych jest z reguły niższa od jego potrzeb. Przedsiębiorstwo może natomiast uzyskać w banku kredyt umożliwiający tworze­nie niezbędnych zapasów oraz finansowanie innych okresowych potrzeb. Typowym przykładem są przedsiębiorstwa przemysłu owocowo-warzywnego, skupujące w sezonie owoce i warzywa. Utworzenie niezbędnego zapasu owoców i warzyw finansowane jest z kredytu. Podobnie przedsiębiorstwo handlowe, gromadząc przed sezonem na przykład zapasy odzieży zimowej, korzysta z kredytu bankowego. Zgodnie z zasadami rozrachunku gospodarczego, przedsiębior­stwa wchodzą w stosunki umowne z odbiorcami i zbywają odpłat­nie swoje towary. Sposób rozliczeń i zapłaty jest tak zorganizowa­ny, że dostawca otrzymuje zapłatę nie natychmiast, lecz po pew­nym czasie. Ponieważ zasady systemu finansowego nie przewidują wyposażenia przedsiębiorstw ną ten cel we własne środki, nie­zbędna jest na okres rozliczeń kredytowa pomoc banku. Przedsiębiorstwo zaciągające w banku kredyt określa przezna­czenie kredytu i uzasadnia jego potrzebę zamierzeniami wypły­wającymi z dyrektyw planu gospodarczo-finansowego, a ponadto musi zagwarantować bankowi terminowy zwrot kredytu. W razie niedotrzymania warunków umowy, zużycia kredytu niezgodnie ze zgłoszonym planem lub zagrożenia zwrotności kredytu, bank może żądać od przedsiębiorstwa spłaty udzielonych kredytów, a nawet pokryć swe pretensje bez jego zgody. W tym celu bank dokonuje oceny działalności gospodarczej przedsiębiorstwa pod kątem wykonania planowych zadań oraz uzyskania przewidywa­nych wyników finansowych. Sposób udzielania kredytu i uzależ­nienia przedsiębiorstwa od banku zapewnia bankowi możność kontroli zachodzących w przedsiębiorstwie procesów gospodar­czych i oddziaływania na ich przebieg. Oddziaływanie i kontrola banku, wynikające ze sposobu funkcjonowania kredytów, nazy­wane są także kontrolą za pomocą kredytu. Kredyty bankowe finansujące działalność eksploatacyjną są nazywane kredytami obrotowymi, w odróżnieniu od wspomnia­nych wyżej kredytów inwestycyjnych. Kredyty są oprocentowa­ne, a odsetki od nich obciążają koszty własne przedsiębiorstw. Odrębne zagadnienie w ramach systemu finansowego przedsię­biorstw uspołecznionych stanowi finansowanie postępu technicznego. Przez postęp techniczny należy rozumieć zmiany techniczne w sposobach wytwarzania, narzędziach wy­twarzania, a także w samych wyrobach. Zmiany te polegają na zwiększeniu efektów ekonomicznych i uytkowych produkowanych wyrobów. Nie trzeba chyba uzasadniać, że wdrażanie postępu technicznego nie tylko przynosi efekty ekonomiczne, ale jest warunkiem rozwoju nowoczesnego państwa. Dlatego państwo socjalistyczne przykłada szczególną wagę do rozwijania nowo­czesnej techniki. Większość nakładów na postęp techniczny ma charakter bądź eksploatacyjny, bądź inwestycyjny. Na przykład zakup i montaż nowoczesnych maszyn będzie mieć charakter wydatku inwesty­cyjnego. Natomiast nakłady na bieżące, niewielkie usprawnienia techniczne (wnioski racjonalizatorskie) lub dodatkowe koszty związane z niedostatecznym opanowaniem nowych procesów pro­dukcyjnych, mają charakter wydatków eksploatacyjnych. Wydatki na postęp techniczny pokrywane są z własnych środ­ków pieniężnych danego przedsiębiorstwa lub ze specjalnych fun­duszów wyodrębnionych w skali krajowej. Państwowe przedsiębiorstwa przemysłowe podporządkowane są zjednoczeniom przemysłu*. Do systemu zarządzania i planowa­nia dostosowana jest organizacja gospodarki finansowej. Przed­siębiorstwa przekazują do budżetu wygospodarowaną akumulację pieniężną (por. s. 23) za pośrednictwem zjednoczeń. Zjednoczenia przymysłu tworzą z wpłat przedsiębiorstw, a także dotacji budże­towych, różne fundusze, z których mogą zasilać podległe im przedsiębiorstwa (np. fundusz inwestycyjny, fundusz rezerwowy). Przedstawione wyżej podstawowe zasady systemu finanso­wego przedsiębiorstw socjalistycznych są syntetycznym przeglą­dem problematyki w tym zakresie. W dalszym ciągu wykładu * Rolę zjednoczeń przemysłu oraz ich stosunek do przedsiębiorstw omawia wykład organizacji i ekonomiki przedsiębiorstw. omówione zostaną poszczególne zagadnienia w sposób bardziej szczegółowy i wyczerpujący. Niemniej zrozumienie poszczegól­nych instytucji i rozwiązań systemu finansowego przedsiębiorstw wymaga wyrobienia sobie poglądu i obrazu całości systemu.

  • C. Różnice w sysÅ‚emie finansowym różnych fypów przedsiÄ™biorstw

    Społeczny podział pracy wymaga powoływania odrębnych przedsiębiorstw, specjalizujących się w różnych dziedzinach dzia­łalności gospodarczej. Kopalnie wydobywają węgiel, który koleją dostarcza się do hut, a wyroby hutnicze przewozi kolej lub inne przedsiębiorstwa przewozowe do zakładów przemysłu metalowego czy przedsiębiorstw budowlanych. Państwowe gospodarstwa rolne dostarczają zbóż do młynów, a mąka z młynów wędruje do pie­karń lub do sieci handlu detalicznego. ■ Żywiec pochodzący z gos­podarstw rolnych przez rzeźnie i przedsiębiorstwa handlowe tra­fia do konsumenta krajowego lub w postaci przetworów mięsnych jest eksportowany przez centrale (przedsiębiorstwa) handlu za­granicznego. Przedsiębiorstwa połowów dalekomorskich łowią na oceanach ryby, w portach morskich przeładowywane są towary, importowaną tą drogę bawełnę przerabia się w przedsiębior­stwach przemysłu lekkiego na tkaniny. Przedsiębiorstwa komu­nalne świadczą usługi komunalne mieszkańcom miast, a różne punkty usługowe świadczą usługi krawieckie, szewskie, fryzjer­skie itp. Przedmiot działalności gospodarczej wymienionych przedsię­biorstw jest różny i pracują one w odmiennych warunkach. Przed­siębiorstwa przemysłowe posiadają stałe siedziby, podczas gdy przedsiębiorstwa budowlane wykonują swe zadania na zmieniają­cych się placach budowy, np. budowa osiedli, mostów. Usługi transportowe świadczone są na lądzie, morzu i w powietrzu. Pro­dukcja rolna różni się w istotny sposób od produkcji przemysło­wej, a jedna i druga od działalności handlu uspołecznionego. Tak istotne różnice w charakterze podstawowej działalności przedsię­biorstw wymagają odpowiednio dostosowanych metod zarządzania i organizacji gospodarki finansowej. System finansowy przedsiębiorstw uspołecznionych uwzględnia specyfikę działalności różnych typów przedsiębiorstw. Oprócz norm prawnych obowiązujących wszystkie przedsiębiorstwa uspo­łecznione ustala się zasady i wydaje przepisy adresowane do posz- , czególnych typów przedsiębiorstw. W sumie ogólne i szczegółowe przepisy tworzą system, uwzględniający zarówno specyfikę róż- ' nych jednostek, jak i wspólny cel działania socjalistycznych przed­siębiorstw. Działają one bowiem w ramach jednolitego systemu planowania gospodarki narodowej oraz jednolitego systemu finan­sów socjalistycznych, w którym jednym z ogniw jest system finansowy przedsiębiorstw. Przemysł jest decydującym ogniwem gospodarki naro­dowej. Produkcja przemysłowa stwarza podstawy dla rozwoju wszystkich innych działów gospodarki narodowej, jak rolnictwo, Ibudownictwo, handel. Szczególnie dotyczy to wielkich i nowoczes­nych zakładów przemysłu maszynowego, chemicznego, elektronicz­nego i innych, których produkcja posiada kluczowe znaczenie dla gospodarczego rozwoju kraju. System finansowy przedsię-1 biorstw kluczowych, znajdujący się zawsze w centrum uwagi władz gospodarczych, jest systemem najbardziej rozbudo­wanym, wypróbowanym i niejako wzorcowym. Dlatego, omawia­jąc system finansowy przedsiębiorstw, będziemy posługiwali się głównie przykładem przemysłu kluczowego. Należy jednak pamię­tać, że oprócz norm (przepisów) gospodarki finansowej, obowiązu­jących przemysł kluczowy, wobec innych przedsiębiorstw stoso-, wane są również przepisy uwzględniające charakterystyczne cechy ich działalności, a także nie wszystkie zasady dotyczące przemysłu i kluczowego obowiązują w innych typach przedsiębiorstw. Różnice występują nawet wewnątrz przemysłu. Oprócz przed-| siębiorstw przemysłu kluczowego działają bowiem przedsię­biorstwa państwowe przemysłu terenowego. Przemysł terenowy obejmuje w odróżnieniu od przemysłu klu­czowego zazwyczaj małe zakłady, których działalność nastawiona jest przede wszystkim na zaspokojenie potrzeb ludności, szczegól­nie na rynku lokalnym. Przedsiębiorstwa przemysłu terenowego powiązane są z budżetami terenowymi (por. s. 14), podczas gdy przedsiębiorstwa przemysłu kluczowego powiązane są z budżetem centralnym. Organizacja gospodarki finansowej jest dostosowana - do metod zarządzania przemysłem. Przedsiębiorstwa przemysłu kluczowego podlegają bowiem ministerstwom, a zjednocze­nia przemysłu obejmują zakłady rozrzucone po całym kra­ju. Natomiast przemysł terenowy, zorganizowany w wojewódz­kich zjednoczeniach przemysłu terenowego, podlega terenowym organom władzy, czyli radom narodowym. Podobnie większość przedsiębiorstw handlowych, wszystkie przedsiębiorstwa komunalne, wiele przedsiębiorstw budowlano--montażowych, remontowych, a także przedsiębiorstw usługowych rozlicza się z budżetami terenowymi. Rozwiązania systemu finan­sowego przedsiębiorstw muszą więc uwzględniać zarówno różnicę w typie przedsiębiorstwa (np. handel i komunikacja miejska), jak i podporządkowanie organizacyjne (centralne i terenowe). Często różne przedsiębiorstwa tego samego typu bywają pod­porządkowane różnym władzom. Oprócz wspomnianych już przed­siębiorstw przemysłu terenowego także przedsiębiorstwa budo­wlane mogą być zarządzane centralnie lub podlegają władzom terenowym. W handlu większość przedsiębiorstw podlega wła­dzom terenowym, ale występują także organizacje handlowe (np. „Arged") zarządzane centralnie. W zależności od podporząd­kowania organizacyjnego dane przedsiębiorstwa rozliczają się bądź z budżetem centralnym, bądź z budżetami terenowymi. Oznacza to, że wpłacają część akumulacji na rzecz określonego budżetu, otrzymują z niego środki na inwestycje it,p. Różnice w systemie finansowym przedsiębiorstw uspołecznio­nych występują także na tle różnej formy własności socjalistycz­nej. Własność socjalistyczna w przeciwieństwie do prywatnej własności kapitalistycznej ma charakter społeczny. Występuje ona w dwóoh formach: w formie własności ogólnonarodowej, czyli państwowej, oraz własności grupowej, czyli spółdzielczej. Chociaż przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze są w swej istocie własnością społeczną, istnieją między nimi pewne różnice. W przedsiębiorstwach państwowych stopień uspołecznienia jest wyższy, ponieważ stanowią one własność całego społeczeństwa, jiattomiast przedsiębiorstwa spółdzielcze, popularnie nazywane spółdzielniami, są własnością ograniczonych zespołów ludzi. Po­ciąga to za sobą różnice w dziedzinie zarządzania i planowania, a w konsekwencji w systemie finansowym. Przedsiębiorstwa spółdzielcze prowadzą działalność różnego typu. Stosunkowo szeroko reprezentowana jest spółdzielczość w działalności usługowej, w przemyśle drobnym i w handlu deta­licznym, szczególnie wiejskim. Grupowa forma własności wystę­puje także, chociaż w mniejszym zakresie, w rolnictwie, w budow­nictwie czy w transporcie. Dominującą rolę odgrywa jednak własność ogólnonarodowa (państwowa). Objęcie kluczowych dziedzin wytwarzania własno­ścią państwową zabezpiecza skuteczne oddziaływanie na przed­siębiorstwa spółdzielcze, które są włączone w jednolity i centralnie sterowany system zarządzania gospodarką narodową. W dziedzinie systemu finansowego przedsiębiorstw uspołecz­nionych różnice sprowadzają się głównie do podziału akumulacji pieniężnej oraz finansowania inwestycji przedsiębiorstw spółdziel­czych. Spółdzielnie przekazują do budżetu część swojej akumula­cji — głównie w formie podatku. Państwo nie może przejmować bezpośrednio akumulacji pieniężnej spółdzielni, jak czyni to wo­bec przedsiębiorstw stanowiących własność państwową. Z dru­giej strony jednak budżet państwa nie finansuje inwestycji spół­dzielczych; spółdzielnie muszą znaleźć środki na pokrycie inwesty­cji w funduszach gromadzonych przez związki spółdzielcze (z wpłat poszczególnych spółdzielni). Przepisy systemu finansowego uwzlę-dniają zarówno różnice wynikające ze spółdzielczej formy włas­ności, jak i z różnorodnych typów spółdzielczych przedsiębiorstw, np. inne przepisy systemu finansowego są dla spółdzielni prze­mysłowych, inne dla spółdzielni handlowych czy rolnych.