I. System finansowy i jego ogniwa
Wśród zjawisk otaczającego nas świata często dostrzegamy wydarzenia, w których występuje pieniądz. Ludzie zakupują za posiadane pieniądze potrzebne im towary w handlu detalicznym. Przedsiębiorstwa detaliczne zakupują towary w hurtowniach, te u producentów, a wszyscy płacą za towary według cen wyrażanych w pieniądzu. Gospodarka socjalistyczna jest bowiem gospodarką towarowo-pieniężną. Wynika to ze społecznego charakteru produkcji i potrzeby podziału wyprodukowanych towarów.
Proces produkcji ma charakter społeczny, ponieważ ludzie pracują nie w odosobnieniu, lecz współpracując ze sobą pracują wzajemnie dla siebie. Przy współczesnych metodach wytwarzania w procesie produkcji współdziała wielu ludzi. Między robotnikami tworzącymi zespoły i między zespołami, kierownictwem i samorządem robotniczym występuje w procesie produkcji złożony splot różnorodnych powiązań. Uzyskanie oczekiwanego rezultatu (np. wytworzenie samochodu, telewizora) wymaga zorganizowanej współpracy. Współpraca nie ogranicza się do jednego zakładu wytwórczego, ale obejmuje różne przedsiębiorstwa, gałęzie przemysłu, a w konsekwencji całą gospodarkę narodową.
Społeczny podział pracy sprawia, że producent wytwarza jeden lub kilka wyrobów i to w ilości przekraczającej jego potrzeby. Wywołuje to potrzebę wymiany wyprodukowanych towarów. Wymiany dokonuje się przy użyciu pieniądza, który zgodnie z marksowskim określeniem jest powszechnym ekwiwalentem*
* Ekwiwalent (łac. aeguivalens) — równowartość, odpowiednik. Towar, ' w którym wyraża się wartość innego towaru.
towarów. Pieniądz jest towarem, który może być wymieniony na wszystkie towary. Jest więc środkiem nabywczym wobec towarów.
W pieniądzu są wyrażane i rejestrowane przez księgowość przejawy działalności gospodarczej przedsiębiorstw. Nakłady pracy żywej (ludzkiej) liczone w godzinach, zużycie materiałów liczone w kilogramach, metrach np., zużycie energii, maszyn, urządzeń, a także sprzedawane wyroby są wyceniane w pieniądzu i ewidencjonowane wartościowo. Umożliwia to porównanie wszystkich nakładów poniesionych dla wyprodukowania towarów z wpływami uzyskanymi z ich sprzedaży. Nadwyżka wpływów nad nakładami jest finansowym efektem działalności gospodarczej przedsiębiorstwa.
Dochody z uspołecznionych przedsiębiorstw są 'podstawowym źródłem dochodów państwa. Państwo pokrywa z uzyskanych dochodów wydatki na cele ogólnospołeczne, jak np. finansowanie służby zdrowia, szkolnictwa, różnych inwestycji. Zarówno wpłaty przedsiębiorstw, jak i wydatki państwa, dokonywane są w formie pieniężnej. Jeżeli przedsiębiorstwa nie posiadają środków pieniężnych niezbędnych dla wykonywania zadań gospodarczych, zaciągają kredyty w bankach. Odwrotnie zaś, nadwyżki posiadanych pieniędzy przedsiębiorstwa wpłacają do banków w celu przechowania.
Przedsiębiorstwa rozliczają się w formie pieniężnej również między sobą. Producent otrzymuje za wyprodukowane i zbywane towary środki pieniężne, aby móc wypłacić wynagrodzenia załodze, nabyć surowce, paliwo, usługi itp. Nabywca musi więc posiadać odpowiednie środki pieniężne na zakup towarów. Środki te wpływają od jego odbiorców w formie zapłaty za dostarczone towary.
Rozliczenia pieniężne wynikają nie tylko ze stosunków gospodarczych między przedsiębiorstwami. Pracownicy przedsiębiorstw otrzymują wynagrodzenia, nagrody pieniężne, a uczniowie i studenci stypendia, aby móc zakupić za te pieniądze potrzebne im towary, usługi. Dochody ludności rolniczej .pochodzą w przeważającej części z uspołecznionych przedsiębiorstw, które skupując od rolników produkty roślinne i zwierzęce zasilają wieś potężnym
strumieniem pieniądza. Także rzemieślnicy świadczą usługi uspołecznionym przedsiębiorstwom i otrzymują zapłatę w pieniądzu.
Ludność na ogół nie wydatkuje wszystkich dochodów pieniężnych, lecz część ich lokuje w postaci wkładów oszczędnościowych w kasach oszczędności, podejmuje później swe oszczędności i znów je wpłaca. Rolnicy i rzemieślnicy lokujący pieniądze w spółdzielniach oszczędnościowo-pożyczkowych korzystają tam także z kredytów na cele produkcyjne. Ludność ubezpiecza się od wypadków losowych, np. rolnicy od pożaru lub gradobicia, posiadacze samochodów od wypadku. Ubezpieczeni opłacają składki ubezpieczeniowe, a gdy wydarzy im się wypadek objęty ubezpieczeniem, otrzymują w pieniądzu odszkodowanie.
Przedstawione wyżej zjawiska są nierozłącznie związane z gospodarką towarowo-pieniężną. Ponieważ występuje w nich pieniądz, możemy je nazwać zjawiskami pieniężnymi.
Pojęcie „zjawiska pieniężne" obejmuje wydarzenia, w których występuje pieniądz, natomiast pojęcie „finanse" posiada węższe znaczenie, ponieważ nie wszystkie zjawiska pieniężne mieszczą się w pojęciu finanse, aczkolwiek wydarzenia finansowe są z reguły zjawiskami pieniężnymi. O finansach możemy mówić tylko wtedy, gdy zjawiska pieniężne wyrażają się ruchem realnie istniejących zasobów pieniężnych. Ruch ten może polegać na gromadze-n niu zasobów pieniężnych (dochody pieniężne) lub na ich dzieleniu (wydatki pieniężne).
Nie zaliczamy natomiast do zjawisk finansowych takich zjawisk pieniężnych, w których pieniądz występuje jedynie w postaci pomyślanej, a nie występuje faktyczny ruch pieniądza. Przykładem zjawiska pieniężnego, którego nie możemy nazwać finansami jest ustalanie cen. Mimo posługiwania się pieniądzem dla wyrażenia ceny nie towarzyszy temu aktowi ruch pieniądza. Samo określenie ceny nie wywołując wydatków ani przychodów pieniężnych nie może być potraktowane jako zjawisko finansowe. Podobnie w ewidencji i statystyce posługujemy się pieniądzem
jedynie dla uzyskania rachunkowego obrazu procesów gospodarczych.
Ze zjawiskami finansowymi możemy spotkać się jedynie w warunkach gospodarki towarowcHpieniężnej. Ale gospodarka towa-rowo-pieniężna występuje zarówno w ustroju kapitalistycznym, jak i socjalistycznym. Określenie finansów socjalistycznych wymaga więc wskazania takich cech szczególnych, których nie posiadają finanse kapitalistyczne.
Zasadnicza różnica polega na odmiennej treści społecznej finansów socjalistycznych. W socjalizmie zniesiono wyzysk człowieka przez człowieka, a społeczna własność przedsiębiorstw, lasów, kolei itp. sprawia, że pojawia się nowy, podstawowy cel działalności gospodarczej, jakim jest zaspokojenie potrzeb ludności. W finansach socjalistycznych nie występuje charakterystyczne dla stosunków kapitalistycznych zjawisko tworzenia kapitału i czerpania z niego zysków nie zasłużonych własną pracą.JFinanse socjalistyczne służą więc do zaspokojenia potrzeb społecznych, a finanse kapitalistyczne są wyrazem wyzysku człowieka przez człowieka. I
Drugą istotną cechą właściwą tylko finansom socjalistycznym jest ich planowy charakter. Wiąże się to z planowym charakterem całej gospodarki socjalistycznej. Procesy gospodarcze, dokonujące się w państwie socjalistycznym, objęte są jednolitym systemem planowania gospodarczego, reprezentującym interes ogólnospołeczny. Także zjawiska finansowe są planowane, a plany finansowe uwzględniają harmonijne związki między finansowymi a rzeczowymi założeniami planów, np. między wielkością zatrudnienia i sumą funduszu płac.
Państwa kapitalistyczne podejmują próby programowania „planowania", zwłaszcza w dziedzinie finansów publicznych, obejmujących dochody i wydatki państwowe. Wobec występowania prywatnej własności przedsiębiorstw, państwo kapitalistyczne nie może kierować w sposób dyrektywny* procesami gospodarczymi zachodzącymi w tych przedsiębiorstwach. Między przedsiębiorstwami kapitalistycznymi najczęściej występuje sprzeczność inte-
* Dyrektywność w zarządzaniu procesami gospodarczymi oznacza wydawanie bezwzględnie obowiązujących poleceń, określających kierunki i sposoby działalności gospodarczej.
resów (konkurencja), a często ich własny interes jest sprzeczny z interesem państwa kapitalistycznego. Dlatego ich programowanie finansowe ma charakter prognoz, opierających się na ocenach przyszłych wyników gospodarczych. Jeżeli jednak przewidywania, np. co do wielkości produkcji, nie spełnią się, państwo kapitalistyczne nie uzyska oczekiwanych dochodów.
Natomiast w gospodarce socjalistycznej planowanie finansowe zharmonizowane jest z planowaniem procesów rzeczowych. Przedsiębiorstwa socjalistyczne, stanowiące własność społeczną, mogą być zarządzane przez państwo. Znajduje to wyraz w opracowy-; waniu i wykonywaniu narodowych planów gospodarczych, obejmujących wszystkie uspołecznione jednostki. Dyrektywny charakter planowania nadaje tym planom pełną realność, zapewniając gospodarce socjalistycznej trwały i postępujący rozwój.
Nie może to oczywiście znaczyć, że w gospodarce socjalistycznej wszystkie plany są zawsze w pełni i dokładnie wykonywane. Istnieją zjawiska niezależne od woli ludzkiej, które mogą wywołać odchylenia w stosunku do planowanych założeń, np. warunki klimatyczne mogą wpłynąć na zmianę rozmiarów i struktury produkcji rolnej, a odkrycia geologiczne na technologię produkcji różnych gałęzi przemysłu. Ponadto w trakcie wykonywania planów mogą pojawiać się nowe okoliczności umożliwiające przekroczenie planowanych zadań lub uzyskanie tych samych efektów mniejszymi nakładami. Koryguje się wówczas plany, co znajduje odbicie zarówno w ich rzeczowym, jak i finansowym wyrazie. Tego rodzaju zmiany planów nie wynikają jednak z braku możliwości planowania zjawisk finansowych, .jak ma to miejsce'w gospodarce kapitalistycznej, ale są wyrazem świadomej decyzji organów planujących.
Planowy charakter finansów, opierający się na socjalistycznej' własności, umożliwia państwu dyrektywne zarządzanie procesem produkcji i podziałem wyprodukowanych dóbr. Produkty socjalistycznych przedsiębiorstw stają się własnością społeczną. Państwo organizuje planową wymianę surowców i półfabrykatów między przedsiębiorstwami wytwórczymi i za pośrednictwem handlu uspołecznionego dostarcza ludności potrzebnych jej towarów. Środki pieniężne uzyskane ze sprzedaży wyrobów przemysłu uspołecznionego podlegają planowemu podziałowi: część otrzymu-
ją bezpośredni wytwórcy, część zatrzymują przedsiębiorstwa, a część przekazywana jest na cele ogólnospołeczne. Państwo może wpływać na podział produktu w jego postaci rzeczowej poprzez kształtowanie pieniężnych dochodów przyszłych nabywców. Na przykład przydzielenie odpowiednich środków pieniężnych na zakup samochodów umożliwi przedsiębiorstwu powiększenie kolumny transportowej, przydzielenie środków pieniężnych bibliotece szkolnej pozwoli na zakup książek itp. Podobnie można dokonać podziału towarów między ludzi, przydzielając im odpowiednio dochody pieniężne.
W państwie socjalistycznym obowiązuje zasada: aby uzyskać dochód, trzeba pracować. Nie dotyczy to chorych, rencistów czy uczącej się młodzieży, którym państwo przydziela odpowiednie dochody w postaci zasiłków, rent i stypendiów. Dochody poszczególnych osób są zróżnicowane w zależności od efektów ich pracy, które z kolei wiążą się z rodzajem pracy, niezbędnymi dla jej wykonania kwalifikacjami oraz ze znaczeniem wykonywanej pracy dla społeczeństwa. Znajduje to wyraz, między innymi, w taryfikatorach, określających wysokość indywidualnej płacy. Określając dochody ludności, przy danym poziomie cen, państwo wykorzystuje finanse dla podziału wyprodukowanych towarów. Ludzie mogą nabyć mniej lub więcej towarów w zależności od uzyskiwanych dochodów.
Społeczna własność i planowy charakter gospodarki socjalistycznej, a także skupienie podstawowej części zasobów finansowych w rękach państwa umożliwia wykorzystanie finansów jako narzędzia kontroli procesów gospodarczych. Na podstawie obserwacji ruchu pieniądza można bowiem uzyskać informacje o przebiegu towarzyszących procesów rzeczowych. Wymaga to odpowiedniego zorganizowania gospodarki finansowej w skali całego państwa.
Państwo socjalistyczne zarządza w imieniu społeczeństwa procesami zachodzącymi w gospodarce narodowej. Mimo szerokich możliwości wpływania przez państwo socjalistyczne na ich prze-
bieg niezbędne jest uwzględnienie obiektywnych reguł kształtujących procesy gospodarcze. Procesy te przebiegają bowiem według niezależnych od woli ludzkiej, ale określonych prawidłowości ekonomicznych. Na przykład nie uwzględnienie zasady różnicowania płacy w zależności od ilości i jakości pracy, mogłoby wywołać spadek zainteresowania ludzi podnoszeniem kwalifikacji zawodowych. Wiadomo zaś, że wyższe kwalifikacje sprzyjają wzrostowi wydajności pracy. Ograniczenie bodźców zachęcających do podnoszenia kwalifikacji, działając na zwolnienie tempa wzrostu wydajności pracy, opóźniałoby rozwój gospodarczy kraju i pogarszałoby stopień zaspokojenia przyszłych potrzeb ludzi.
Państwo socjalistyczne wykorzystuje znajomość omawianych prawidłowości ekonomicznych dla racjonalnego zarządzania gospodarką narodową. Procesy gospodarcze dokonują się bowiem w określonych formach organizacyjnych, które zależą od woli ludzkiej i regulowane są przez Państwo. Państwo reguluje procesy gospodarcze, wydając odpowiednie przepisy prawne. Zasady wprowadzone tymi przepisami obowiązują wszystkie jednostki uspołecznione, a także jednostki nie uspołecznione i ludność w ich działalności gospodarczej.
Zespół norm (przepisów prawnych), określających ramy, w których dokonują się procesy gospodarcze nazywa się systemem gospodarczym. Część tego systemu stanowi system finansowy. Przez system finansowy państwa socjalistycznego rozumiemy zespół norm prawnych, określających organizację organów państwowych i innych jednostek gromadzących i dzielących środki pieniężne, oraz norm prawnych określających zasady działalności finansowej tych organów i jednostek, czyli zasady gromadzenia i podziału środków pieniężnych. System finansowy ustala więc zasady gospodarki finansowej i formy organizacyjne gospodarowania uspołecznionymi finansami. W praktyce powołuje się najczęściej odpowiednie jednostki i komórki organizacyjne do zajmowania się sprawami finansowymi. Przykładowo wymienimy wydziały finansowe, jako finansowe organy władzy terenowej, banki — sprawujące obsługę finansową gospodarki narodowej, a w przedsiębiorstwach — komórki finansowe, zajmujące się finansami przedsiębiorstw. Mówiąc o systemie finansowym w szerokim tego słowa znaczeniu, często
ma się na myśli ludzi oraz instytucje i służby finansowe, w których pracują, zasady i organizację ich działania, a także zasoby pieniężne, które gromadzą i dzielą.
Skomplikowanie i różnorodność procesów finansowych wymaga odpowiedniego podziału, czynności, obowiązków i uprawnień, zależnie od ich właściwości oraz rodzaju jednostek, dla których są charakterystyczne. W praktyce wyróżnia się następujące człony, zwane także ogniwami systemu finansowego: system finansowy przedsiębiorstw socjalistycznych, system budżetowy, system finansowy banków i kas oszczędności, system finansowy ubezpieczeń majątkowych i osobowych.
Określenie ogniwa systemu finansowego podkreśla ich wzajemny związek, gdyż mimo odrębności zadań oraz różnych instytucji przypisanych poszczególnym ogniwom, składają się one w sumie na system finansowy. Pomiędzy poszczególnymi ogniwami występują liczne powiązania i zależności wynikające z jednolitości socjalistycznego systemu finansowego/System finansowy jest jednym z podstawowych narzędzi organizowania przez państwo życia gospodarczego oraz instrumentem nieustannego i aktywnego oddziaływania na gospodarkę narodową./