• I. System finansowy i jego ogniwa
  • A. Stosunki pieniężne
  • B. PojÄ™cie finansów
  • C. System finansowy
  • D. Ogniwa systemu finansowego
• II. System finansowy przedsiÄ™biorstw socjalistycznych
• III. Akumulacja pieniężna i jej podziaÅ‚
• IV. Finansowanie dziaÅ‚alnoÅ›ci eksploatacyjnej

D. Ogniwa systemu finansowego

• 1. System finansowy przedsiÄ™biorstw socjalistycznych

  System finansowy uspołecznionych przedsiębiorstw obejmuje działalność gospodarczą o podstawowym znaczeniu dla gospodar­ki narodowej. Produkcja decyduje o istnieniu społeczeństwa, bez niej nie ma bowiem spożycia. Aby żyć, ludzie muszą zaspokajać swoje potrzeby, aby je zaspokoić — muszą produkować. Produk­ty niezbędne dla zaspokojenia potrzeb wytwarzane są w uspołecz­nionych przedsiębiorstwach. Wytwórca, sprzedając produkty od­biorcom, uzyskuje środki pieniężne stanowiące dochód. W kon­sekwencji w przedsiębiorstwach gromadzone są środki pieniężne, a następnie dzielone i przenoszone do innych ogniw systemu finan­sowego. Tak więc środki pieniężne pochodzące z przedsiębiorstw uspołecznionych stanowią podstawowe źródło dochodów pienięż­nych pozostałych ogniw systemu finansowego. Systemem finansowym przedsiębiorstw socjalistycznych na­zywamy zespół norm prawnych, określających ich organizację finansową oraz zasady działania w dziedzinie finansów. Zasady działania dotyczą sposobów realizowania pieniężnych przychodów przedsiębiorstw, a także ty­tułów, z jakich wpływają te przychody. Wspomniane normy praw­ne określają także sposób podziału zgromadzonych środków oraz zasady dokonywania wydatków pieniężnych. Szczególną grupę norm prawnych, wchodzących w skład syste­mu finansowego przedsiębiorstw, stanowią przepisy usta­lające zasady planowania finansowego. Szcze­gólny charakter tych przepisów wynika z faktu, że nie dotyczą one w bezpośredni sposób gromadzenia i podziału środków pie­niężnych. Ich związek z proqesami finansowymi jest pośredni i do­tyczy zjawisk, które są projektowane i będą miały miejsce w przy­szłości. Podobnie zasady ewidencji i sprawozdawczości z gospodar­ki finansowej, ustalone przepisami systemu finansowego przed­siębiorstw, nie są bezpośrednio związane z ruchem pieniądza. Za­pisy w księgowości przedsiębiorstw oraz opracowywane w opar­ciu o nią sprawozdania finansowe odzwierciedlają natomiast pro­cesy finansowe, które zaszły już w przeszłości. Wśród norm prawnych systemu finansowego przedsiębiorstw można wyróżnić mniejsze ich grupy dotyczące różnych rodzajów przedsiębiorstw, np. przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych, rolnych czy innych. Między sobą różnią się one najczęściej sposo­bem rozwiązywania niektórych specyficznych zagadnień dla da­nego rodzaju przedsiębiorstw. Na przykład zasady przeceny towa­rów trudno zbywalnych dotyczą głównie przedsiębiorstw handlo­wych, a zasady ewidencjonowania przychówku trzody dotyczą przedsiębiorstw rolnych. Wymienione grupy przepisów nie sta­nowią jednak całkowicie różnych i wyodrębnionych zespołów norm prawnych. Istnieje bowiem wiele wspólnych przepisów, określających w identyczny sposób zasady gospodarki finansowej wszystkich uspołecznionych przedsiębiorstw. Na przykład podsta­wowe obowiązki głównych księgowych i kasjerów są identyczne we wszystkich jednostkach uspołecznionych. Sprawami finansowymi przedsiębiorstw zajmują się, oprócz kierownictwa przedsiębiorstw, pracownicy komórek finansowo--księgowych. W większych przedsiębiorstwach są to komórki od­rębne. Dział finansowy, podlegający zazwyczaj jednemu z zastęp­ców dyrektora, opracowuje plany finansowe i zajmuje się spra­wami związanymi z finansowaniem przedsiębiorstwa. Natomiast dział księgowości, podlegający głównemu księgowemu, prowadzi księgowość i opracowuje sprawozdania finansowo-księgowe.

• 2. System budżetowy

  Gospodarka finansowa państwa socjalistycznego ma charakter planowy i opiera się o budżet państwa, będący podstawowym pla­nem finansowym państwa,. Między budżetem państwa i narodo­wym planem gospodarczym istnieją ścisłe powiązania. Narodowy plan gospodarczy określa zadania rzeczowe i środki potrzebne dla ich realizacji, jak zatrudnienie, inwestycje, zaopatrzenie w pod­stawowe surowce, materiały itp. Natomiast z założeń budżetu państwa wynikają dla przedsiębiorstw zadania finansowe, między innymi w postaci obowiązku wpłacenia podatków i części zysków, a także uprawnienia do otrzymania określonych środków pienięż­nych, np. na inwestycje. Podobnie w stosunku do innych jedno­stek, jak szkoły, szpitale, urzędy itp., wynikają z budżetu określo­ne prawa i obowiązki w dziedzinie gospodarki finansowej. Podstawowym źródłem dochodów budżetowych są wpływy z uspołecznionych przedsiębiorstw, przekazywa­ne do budżetu za pośrednictwem banków. Środki budżetu groma­dzone są w banku i za jego pośrednictwem dokonuje się wydat­ków budżetowych. Pomiędzy wymienionymi ogniwami systemu finansowego istnieje więc ścisły związek. Działalność produkcyj­na przedsiębiorstw jest pierwotnym źródłem dochodów pienięż­nych zarówno zatrudnionych tam ludzi, samych przedsiębiorstw, jak i budżetu. Środki przedsiębiorstw i budżetu gromadzone są w banku, który je przechowuje, a także dokonuje rozliczeń. Drugim ważnym źródłem dochodów budżetu są podatki od ludności, z których najważniejszymi są: podatek od wy­nagrodzeń płaconych przez praqowników instytucji i przedsię- biorstw oraz podatek gruntowy płacony przez indywidualnych rol­ników. Nagromadzone środki pieniężne przeznacza się na finansowa­nie podstawowych wydatków państwowych, przewidzianych bu­dżetem państwa. Należą do nich wydatki na ochronę zdrowia, oświatę i kulturę, utrzymanie administracji państwowej, a także na obronę. Budżet może być więc porównany z olbrzymią pompą ssąco-tłoczącą, która gromadzi dochody z całej gospodarki naro­dowej, aby przeznaczyć je na sfinansowanie podstawowych zadań państwa. Sposób gromadzenia i dzielenia środków pieniężnych oraz powiązanie budżetu państwa z narodowym planem gospodarczym umożliwia skontrolowanie czy procesy gospodarcze przebiegają zgodnie z planowanymi założeniami. Przez budżet państwa można rozumieć zarówno podstawowy plan finansowy państwa, jak i środki finansowe, będące w dyspo­zycji państwa. Stąd powiedzenie — otrzymać środki z budżetu — oznacza, że zgodnie z budżetem, rozumianym jako plan, dana jednostka otrzyma środki pieniężne z nagromadzonych zasobów środków budżetowych. Pojęcie systemu budżetowego jest pojęciem szerszym. System budżetowy obejmuje zespół norm prawnych, określa­jących organizację organów finansowych pań­stwa oraz państwowych instytucji objętych gospodarką budżetową (tzw. jednostek budżetowych). Przepisy systemu budżetowego ustalają tytuły i metody pobierania dochodów na rzecz budżetu oraz przeznaczenie i zasady dokony­wania wydatków pieniężnych z budżetu. Normy prawne systemu budżetowego określają tryb i metody planowania budżetowego i uchwalania budżetów oraz sposób ewidencjonowania i zakres sprawozdawczości z wykonywania budżetu, a także formy kon­troli gospodarki budżetowej. System budżetowy i system finansowy przedsiębiorstw uspo­łecznionych zawierają pewne wspólne normy prawne. Zasady po­bierania dochodów z przedsiębiorstw uspołecznionych, obowiązu­jące organy finansowe, wyznaczają równocześnie obowiązkowe świadczenia przedsiębiorstw na rzecz budżetu. Podobnie na przy­kład zasady ewidencjonowania pieniężnych obrotów budżetu obo­wiązują także banki. Szeroki zakres systemu budżetowego i rola budżetu, jako pod­stawowego planu finansowego państwa, sprawiają, że system bu­dżetowy uważany jest za podstawowe ogniwo systemu fi­nansowego. Ponieważ reguluje on w skali kraju gospodarkę finan­sową organów władzy i administracji państwowej, musi odpo­wiednio uwzględniać ich strukturę organizacyjną. Stąd system budżetowy można podzielić na system budżetu central­nego i system budżetów terenowych. Pierwszy dotyczy centralnych organów władzy i administracji, np. mini­sterstw, centralych urzędów, wyższych uczelni, a drugi —■ tereno­wych organów władzy i podporządkowanych im jednostek, np. prezydiów rad narodowych, urzędów stanu cywilnego, szkół pod­stawowych, szpitali miejskich. Jednostki, których działalność finansowana jest z budżetu, na­zywają się z punktu widzenia gospodarki finansowej jednostkami budżetowymi. Należą do nich oprócz urzędów takie jednostki, jak np. instytucje naukowe, szkoły, placówki służby zdrowia, straż pożarna, sądy. Jednostkom budżetowym można przeciwstawić przedsiębiorstwa działające na zasadach rozrachunku gospodar­czego, o których będzie mowa w rozdz. II, pkt A. W jednostce budżetowej gospodarką finansową zajmują sie pracownicy komórek finansowo-księgowych, podlegający główne­mu księgowemu. Gospodarkę finansową jednostek powiązanych z budżetem terenowym nadzorują wydziały finansowe prezydiów rad narodowych, natomiast nad całokształtem gospodarki finan­sowej państwa czuwa Ministerstwo Finansów. System budżetowy obejmuje również normy prawne regu­lujące organizację ubezpieczeń społecznych. Celem tych ubezpieczeń jest materialne zabezpieczenie pracują­cych i ich rodzin na wypadek choroby, inwalidztwa, starości itp. Pracodawcy opłacają za swych pracpwników składki ubezpiecze­niowe, które wpływają na dochody budżetu państwa. Natomiast zasiłki chorobowe, zasiłki rodzinne, renty starcze i inne świadcze­nia na rzecz ubezpieczonych pokrywane są z budżetu państwa. Po­mimo że system ubezpieczeń społecznych powstał 1 ukształtował się niezależnie od systemu budżetowego, obecna organizacja jego gospodarki finansowej w Polsce uzasadnia włączenie go do syste­mu budżetowego. Stąd polski system budżetowy obejmuje również zasady gromadzenia środków pieniężnych na finansowanie ubez­pieczeń, normy określające zakres świadczeń oraz uprawnienia ubezpieczonych i ich rodzin do korzystania z tych świadczeń, spo­sób dokonywania wydatków, a także zagadnienia planowania i ewidencji w omawianym zakresie.

• 3. System finansowy banków i kas oszczÄ™dnoÅ›ci

  Normy prawne systemu finansowego określają organizację ban­ków, zakres ich działania oraz zasady działania. W szczególności ustalają zasady zaciągania i spłaty kredytów, metody rozliczeń pieniężnych dokonywanych za (pośrednictwem banków, a także zasady planowania działalności kredytowej oraz ewidencji, spra­wozdawczości i kontroli, obowiązujące w instytucjach bankowych. Szczególne znaczenie posiada w socjalistycznym systemie banko­wym bank centralny, zwany także często bankiem państwa, oprócz którego mogą działać banki specjalne, powoływane dla wykony­wania określonych czynności, jak kredytowanie inwestycji, kre­dytowanie rolnictwa, kredytowanie handlu zagranicznego i doko­nywanie rozliczeń z zagranicznymi kontrahentami. Wszystkie pań­stwa socjalistyczne posiadają banki centralne, ale organizacja tych banków nie jest jednolita. Na przykład w Bułgarii bank cen­tralny oprócz wykonywania typowych zadań banków centralnych obsługuje inwestycje. W Polsce bankiem centralnym jest Narodowy Bank Polski (NBP), będący bankiem emisyjnym, tzn, emitującym (wypuszcza­jącym) znaki pieniężne (banknoty i monety). Z tego tytułu NBP czuwa nad obiegiem pieniądza i obsługuje w tym zakresie całą gospodarkę. W NBP gromadzą środki pieniężne przedsiębiorstwa uspołecznione, budżet państwa, inne banki, kasy oszczędności i organizacje społeczne. W ten sposób jest on niejako skarbnikiem całej gospodarki narodowej, przechowuje środki pieniężne, które czasowo nie są potrzebne ich właścicielom. Z drugiej strony przed­siębiorstwa uspołecznione zgłaszają NBP swoje okresowe zapo­trzebowanie na środki pieniężne niezbędne dla dokonania sezo­nowych zakupów, finansowania rozliczeń czy innych potrzeb. NBP udziela przedsiębiorstwom pożyczek. Tę formę finansowanie przedsiębiorstw nazywamy kredytowaniem, a przydzielane przed­siębiorstwom środki pieniężne — kredytem. Kredytowa forma uzupełniania środków obrotowych przedsię­biorstw pozwala nie tylko na planowe i oszczędne wykorzystanie zasobów gospodarki narodowej, ale stwarza także warunki wy­korzystania kredytu dla celów kontroli i oddziaływania na pracę przedsiębiorstw. Zasady udzielania kredytów umożliwiają kon­trolę wykonania planów produkcji i obrotu, a także stwarzają bodźce do wykonywania i przekraczania tych planów. Obok udzie­lania kredytu NBP spełnia także inne czynności, jak np. kontrolę funduszu płac, kontrolę rozliczeń z gospodarką nie uspołecznioną i inne czynności. NBP jest centralą rozliczeń, a do jego obowiązków należy or­ganizowanie, przeprowadzanie i kontrolowanie rozliczeń w skali całego kraju. NBP sprawuje obsługę budżetu państwa, zarachowując i obsługując w swych oddziałach opera­cyjnych wszelkie dochody i wydatki budżetu centralnego i budżetów terenowych. Jego kasy są niejako kasami państwa, przyjmującymi i wydatkującymi środki pieniężne budżetu. Bank Inwestycyjny, będący bankiem specjalnym, finansuje podstawową część inwestycji i sprawuje kontrolę wykonania pla­nów inwestycyjnych w gospodarce narodowej. W tym celu czuwa nad celowością gospodarczą podejmowanych inwestycji oraz nad prawidłowym gromadzeniem i wykorzystywaniem środków finan­sowych przeznaczonych na inwestycje. Ponadto Bank Inwesty­cyjny obsługuje przedsiębiorstwa budowlano-montażowe, prowa­dzi ich rachunki bankowe i dokonuje rozliczeń. Drugim bankiem specjalnym jest Bank Rolny, obsługujący rolnictwo i leśnictwo oraz przedsiębiorstwa o związanej z nimi działalności. Bank Rolny udziela kredytów na potrzeby inwesty­cyjne i eksploatacyjne oraz świadczy usługi bankowe, prowadzi rachunki rozliczeniowe, dokonuje rozliczeń itp. Trzecim bankiem specjalnym jest Bank Handlowy, który obsługuje centrale handlu zagranicznego, zarówno w ich obrotach krajowych, jak i zagranicznych, a także udziela im kredytów. Wewnątrz systemu finansowego banków wyodrębnioną część stanowi system finansowy kas oszczędności. Niektórzy nawet trak­tują go jako samodzielne ogniwo systemu finansowego. Zespół norm prawnych dotyczący kas oszczędności reguluje organizację i metody działania insty­tucji przyjmujących wkłady oszczędnościowe ludności i obsługujących niektóre jej rozli­czenia. Środki pieniężne pochodzące z gromadzonych wkła­dów oszczędnościowych ludności kasy lokują w Narodowym Ban­ku Polskim. Główną instytucją oszczędnościową jest Powszechna Kasa Oszczędności (PKO). Posiadając gęstą sieć placówek terenowych i wykorzystując dla swej działalności placówki pocztowe, PKO dociera głęboko w teren i dlatego może, oprócz gromadzenia oszczędności, obsługiwać również jednostki uspołecznione, pro­wadzące szczególnie rozgałęzione rozliczenia z ludnością. Działal­ność PKO w dziedzinie oszczędności posiada nie tylko znaczenie finansowe, wyrażające się zgromadzeniem około 70 miliardów zło­tych (stan na koniec czerwca 1968 r.), ale także znaczenie społecz­ne. PKO krzewi ideę i praktykę oszczędzania — szczególnie wśród młodzieży, organizując szkolne kasy oszczędności* oraz otwierając agencje przyzakładowe w zakładach pracy. Spółdzielnie Oszczędnościowo-Pożyczkowe (SOP) nastawione są przede wszystkim na obsługę rolników, a także rzemieślników, działających zarówno na wsi, jak i w miastach. Normy prawne regulujące ich organizację i zasady gospodarki finansowej uwzglę­dniają fakt, że spośród instytucji finansowych są jedynymi jed­nostkami reprezentującymi własność spółdzielczą. SOP gromadzą wkłady oszczędnościowe przede wszystkim ludności wiejskiej w celu wykorzystania ich do kredytowania swych członków/Przez SOP rozprowadzane są również państwowe kredyty na finanso­wanie indywidualnej produkcji roślinnej i zwierzęcej, remonty zabudowań gospodarskich itp. SOP obsługują rolników w rozli­czeniach z tytułu kontraktacji i skupu produktów rolnych, zakupu nawozów sztucznych, rozliczeń podatkowych i kmych. * W Polsce działa obecnie ponad 23 000 szkolnych kas oszczędności. 2 Finanse i kredyt, cz. I

• 4. System finansowy ubezpieczeÅ„ majÄ…tkowych i osobowych

  Ubezpieczenia majątkowe i osobowe nazywane są łącznie ubezpieczeniami gospodarczymi dla odróżnienia ich od ubezpie­czeń społecznych, które omówiliśmy w ramach systemu budżeto­wego. Do ubezpieczeń majątkowych należą, między innymi, ubez­pieczenia budynków od ognia, ziemiopłodów od gradobicia, samo­chodów od uszkodzenia itp. Do ubezpieczeń osobowych należą ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków i ubezpieczenia na życie. Ubezpieczający się opłaca składkę ubezpieczeniową, a jeżeli zaistnieje przypadek objęty ubezpieczeniem, otrzymuje odszkodo­wanie. Na przykład rolnik ubezpieczający swe uprawy od grado­bicia otrzyma odszkodowanie w przypadku zniszczenia uprawy przez grad; właściciel ubezpieczonego samochodu, któremu uszko­dzą samochód w wypadku, otrzyma odszkodowanie w wysokości niezbędnej dla usunięcia uszkodzeń. W ubezpieczeniach osobo­wych przysługuje w razie wydarzeń losowych objętych ubezpie­czeniem — świadczenie ubezpieczeniowe. Ubezpieczeniami gospodarczymi zajmuje się Państwowy Za­kład Ubezpieczeń (PZU), działający przez swoje placówki tereno­we. Celem ubezpieczeń gospodarczych jest ochrona majątku naro­dowego (własności socjalistycznej, indywidualnej i osobistej) przed ujemnymi skutkami wydarzeń losowych. Ubezpieczenia osobowe chronią osobiste interesy obywateli związane z ich zdrowiem i ży­ciem. Wymienione cele realizuje PZU nie tylko przez wypłacanie odszkodowań i świadczeń ubezpieczeniowych. Część pobranych składek ubezpieczeniowych przeznacza się na akcje prewencyjne, jak zapobieganie pożarom czy wypadkom drogowym. System finansowy ubezpieczeń majątkowych i osobowych obej­muje zespół norm prawnych, określających zasady pobierania przychodów pieniężnych oraz do­konywania wydatków pieniężnych z tytułu od­szkodowań, świadczeń, działalności prewen­cyjnej (zapobiegawczej), kosztów administracyj­nych itp. Normy systemu finansowego określają ponadto zasa­dy planowania, ewidencji, sprawozdawczości i kontroli w ramach tego ogniwa systemu finansowego.