Pojęcie „zjawiska pieniężne" obejmuje wydarzenia, w których występuje pieniądz, natomiast pojęcie „finanse" posiada węższe znaczenie, ponieważ nie wszystkie zjawiska pieniężne mieszczą się w pojęciu finanse, aczkolwiek wydarzenia finansowe są z re­guły zjawiskami pieniężnymi. O finansach możemy mówić tylko wtedy, gdy zjawiska pieniężne wyrażają się ruchem realnie istnie­jących zasobów pieniężnych. Ruch ten może polegać na gromadze-n niu zasobów pieniężnych (dochody pieniężne) lub na ich dzieleniu (wydatki pieniężne). Nie zaliczamy natomiast do zjawisk finansowych takich zja­wisk pieniężnych, w których pieniądz występuje jedynie w postaci pomyślanej, a nie występuje faktyczny ruch pieniądza. Przykła­dem zjawiska pieniężnego, którego nie możemy nazwać finansami jest ustalanie cen. Mimo posługiwania się pieniądzem dla wyra­żenia ceny nie towarzyszy temu aktowi ruch pieniądza. Samo określenie ceny nie wywołując wydatków ani przychodów pie­niężnych nie może być potraktowane jako zjawisko finansowe. Podobnie w ewidencji i statystyce posługujemy się pieniądzem jedynie dla uzyskania rachunkowego obrazu procesów gospodar­czych. Ze zjawiskami finansowymi możemy spotkać się jedynie w wa­runkach gospodarki towarowcHpieniężnej. Ale gospodarka towa-rowo-pieniężna występuje zarówno w ustroju kapitalistycznym, jak i socjalistycznym. Określenie finansów socjalistycz­nych wymaga więc wskazania takich cech szczególnych, któ­rych nie posiadają finanse kapitalistyczne. Zasadnicza różnica polega na odmiennej treści spo­łecznej finansów socjalistycznych. W socjalizmie zniesiono wyzysk człowieka przez człowieka, a społeczna własność przed­siębiorstw, lasów, kolei itp. sprawia, że pojawia się nowy, podsta­wowy cel działalności gospodarczej, jakim jest zaspokojenie po­trzeb ludności. W finansach socjalistycznych nie występuje cha­rakterystyczne dla stosunków kapitalistycznych zjawisko tworze­nia kapitału i czerpania z niego zysków nie zasłużonych własną pracą.JFinanse socjalistyczne służą więc do zaspokojenia potrzeb społecznych, a finanse kapitalistyczne są wyrazem wyzysku czło­wieka przez człowieka. I Drugą istotną cechą właściwą tylko finansom socjalistycznym jest ich planowy charakter. Wiąże się to z planowym charakterem całej gospodarki socjalistycznej. Procesy gospodar­cze, dokonujące się w państwie socjalistycznym, objęte są jedno­litym systemem planowania gospodarczego, reprezentującym in­teres ogólnospołeczny. Także zjawiska finansowe są planowane, a plany finansowe uwzględniają harmonijne związki między fi­nansowymi a rzeczowymi założeniami planów, np. między wielkoś­cią zatrudnienia i sumą funduszu płac. Państwa kapitalistyczne podejmują próby programowania „planowania", zwłaszcza w dziedzinie finansów publicznych, obej­mujących dochody i wydatki państwowe. Wobec występowania prywatnej własności przedsiębiorstw, państwo kapitalistyczne nie może kierować w sposób dyrektywny* procesami gospodarczymi zachodzącymi w tych przedsiębiorstwach. Między przedsiębior­stwami kapitalistycznymi najczęściej występuje sprzeczność inte- * Dyrektywność w zarządzaniu procesami gospodarczymi oznacza wydawa­nie bezwzględnie obowiązujących poleceń, określających kierunki i spo­soby działalności gospodarczej. resów (konkurencja), a często ich własny interes jest sprzeczny z interesem państwa kapitalistycznego. Dlatego ich programowa­nie finansowe ma charakter prognoz, opierających się na ocenach przyszłych wyników gospodarczych. Jeżeli jednak przewidywania, np. co do wielkości produkcji, nie spełnią się, państwo kapitali­styczne nie uzyska oczekiwanych dochodów. Natomiast w gospodarce socjalistycznej planowanie finansowe zharmonizowane jest z planowaniem procesów rzeczowych. Przed­siębiorstwa socjalistyczne, stanowiące własność społeczną, mogą być zarządzane przez państwo. Znajduje to wyraz w opracowy-; waniu i wykonywaniu narodowych planów gospodarczych, obej­mujących wszystkie uspołecznione jednostki. Dyrektywny cha­rakter planowania nadaje tym planom pełną realność, zapewnia­jąc gospodarce socjalistycznej trwały i postępujący rozwój. Nie może to oczywiście znaczyć, że w gospodarce socjalistycz­nej wszystkie plany są zawsze w pełni i dokładnie wykonywane. Istnieją zjawiska niezależne od woli ludzkiej, które mogą wywołać odchylenia w stosunku do planowanych założeń, np. warunki kli­matyczne mogą wpłynąć na zmianę rozmiarów i struktury pro­dukcji rolnej, a odkrycia geologiczne na technologię produkcji różnych gałęzi przemysłu. Ponadto w trakcie wykonywania pla­nów mogą pojawiać się nowe okoliczności umożliwiające przekro­czenie planowanych zadań lub uzyskanie tych samych efektów mniejszymi nakładami. Koryguje się wówczas plany, co znajduje odbicie zarówno w ich rzeczowym, jak i finansowym wyrazie. Tego rodzaju zmiany planów nie wynikają jednak z braku możli­wości planowania zjawisk finansowych, .jak ma to miejsce'w gos­podarce kapitalistycznej, ale są wyrazem świadomej decyzji or­ganów planujących. Planowy charakter finansów, opierający się na socjalistycznej' własności, umożliwia państwu dyrektywne zarządzanie procesem produkcji i podziałem wyprodukowanych dóbr. Produkty socja­listycznych przedsiębiorstw stają się własnością społeczną. Pań­stwo organizuje planową wymianę surowców i półfabrykatów między przedsiębiorstwami wytwórczymi i za pośrednictwem han­dlu uspołecznionego dostarcza ludności potrzebnych jej towarów. Środki pieniężne uzyskane ze sprzedaży wyrobów przemysłu uspołecznionego podlegają planowemu podziałowi: część otrzymu- ją bezpośredni wytwórcy, część zatrzymują przedsiębiorstwa, a część przekazywana jest na cele ogólnospołeczne. Państwo może wpływać na podział produktu w jego postaci rzeczowej poprzez kształtowanie pieniężnych dochodów przyszłych nabywców. Na przykład przydzielenie odpowiednich środków pieniężnych na za­kup samochodów umożliwi przedsiębiorstwu powiększenie kolum­ny transportowej, przydzielenie środków pieniężnych bibliotece szkolnej pozwoli na zakup książek itp. Podobnie można dokonać podziału towarów między ludzi, przydzielając im odpowiednio do­chody pieniężne. W państwie socjalistycznym obowiązuje zasada: aby uzyskać dochód, trzeba pracować. Nie dotyczy to chorych, rencistów czy uczącej się młodzieży, którym państwo przydziela odpowiednie dochody w postaci zasiłków, rent i stypendiów. Dochody poszcze­gólnych osób są zróżnicowane w zależności od efektów ich pracy, które z kolei wiążą się z rodzajem pracy, niezbędnymi dla jej wykonania kwalifikacjami oraz ze znaczeniem wykonywanej pra­cy dla społeczeństwa. Znajduje to wyraz, między innymi, w ta­ryfikatorach, określających wysokość indywidualnej płacy. Okreś­lając dochody ludności, przy danym poziomie cen, państwo wyko­rzystuje finanse dla podziału wyprodukowanych towarów. Ludzie mogą nabyć mniej lub więcej towarów w zależności od uzyskiwa­nych dochodów. Społeczna własność i planowy charakter gospodarki socjali­stycznej, a także skupienie podstawowej części zasobów finanso­wych w rękach państwa umożliwia wykorzystanie finansów jako narzędzia kontroli procesów gospodarczych. Na podstawie obser­wacji ruchu pieniądza można bowiem uzyskać informacje o prze­biegu towarzyszących procesów rzeczowych. Wymaga to odpo­wiedniego zorganizowania gospodarki finansowej w skali całego państwa.