A A A

I. System finansowy i jego ogniwa

  • A. Stosunki pieniężne

    Wśród zjawisk otaczającego nas świata często dostrzegamy wydarzenia, w których występuje pieniądz. Ludzie zakupują za posiadane pieniądze potrzebne im towary w handlu detalicznym. Przedsiębiorstwa detaliczne zakupują towary w hurtowniach, te u producentów, a wszyscy płacą za towary według cen wyraża­nych w pieniądzu. Gospodarka socjalistyczna jest bowiem gos­podarką towarowo-pieniężną. Wynika to ze społecz­nego charakteru produkcji i potrzeby podziału wyprodukowanych towarów. Proces produkcji ma charakter społeczny, ponieważ ludzie pracują nie w odosobnieniu, lecz współpracując ze sobą pracują wzajemnie dla siebie. Przy współczesnych metodach wytwarzania w procesie produkcji współdziała wielu ludzi. Między robotnikami tworzącymi zespoły i między zespołami, kierownictwem i samo­rządem robotniczym występuje w procesie produkcji złożony splot różnorodnych powiązań. Uzyskanie oczekiwanego rezultatu (np. wytworzenie samochodu, telewizora) wymaga zorganizowanej współpracy. Współpraca nie ogranicza się do jednego zakładu wytwórczego, ale obejmuje różne przedsiębiorstwa, gałęzie prze­mysłu, a w konsekwencji całą gospodarkę narodową. Społeczny podział pracy sprawia, że producent wytwarza jeden lub kilka wyrobów i to w ilości przekraczającej jego potrzeby. Wywołuje to potrzebę wymiany wyprodukowanych towarów. Wymiany dokonuje się przy użyciu pieniądza, który zgodnie z marksowskim określeniem jest powszechnym ekwiwalentem* * Ekwiwalent (łac. aeguivalens) — równowartość, odpowiednik. Towar, ' w którym wyraża się wartość innego towaru. towarów. Pieniądz jest towarem, który może być wymieniony na wszystkie towary. Jest więc środkiem nabywczym wo­bec towarów. W pieniądzu są wyrażane i rejestrowane przez księgowość przejawy działalności gospodarczej przedsiębiorstw. Nakłady pra­cy żywej (ludzkiej) liczone w godzinach, zużycie materiałów liczo­ne w kilogramach, metrach np., zużycie energii, maszyn, urządzeń, a także sprzedawane wyroby są wyceniane w pieniądzu i ewiden­cjonowane wartościowo. Umożliwia to porównanie wszystkich nakładów poniesionych dla wyprodukowania towarów z wpły­wami uzyskanymi z ich sprzedaży. Nadwyżka wpływów nad na­kładami jest finansowym efektem działalności gospodarczej przed­siębiorstwa. Dochody z uspołecznionych przedsiębiorstw są 'podstawowym źródłem dochodów państwa. Państwo pokrywa z uzyskanych do­chodów wydatki na cele ogólnospołeczne, jak np. finansowanie służby zdrowia, szkolnictwa, różnych inwestycji. Zarówno wpłaty przedsiębiorstw, jak i wydatki państwa, dokonywane są w formie pieniężnej. Jeżeli przedsiębiorstwa nie posiadają środków pieniężnych niezbędnych dla wykonywania zadań gospodarczych, zaciągają kredyty w bankach. Odwrotnie zaś, nadwyżki posiada­nych pieniędzy przedsiębiorstwa wpłacają do banków w celu prze­chowania. Przedsiębiorstwa rozliczają się w formie pieniężnej również między sobą. Producent otrzymuje za wyprodukowane i zbywane towary środki pieniężne, aby móc wypłacić wynagrodzenia zało­dze, nabyć surowce, paliwo, usługi itp. Nabywca musi więc posia­dać odpowiednie środki pieniężne na zakup towarów. Środki te wpływają od jego odbiorców w formie zapłaty za dostarczone to­wary. Rozliczenia pieniężne wynikają nie tylko ze stosunków gospo­darczych między przedsiębiorstwami. Pracownicy przedsiębiorstw otrzymują wynagrodzenia, nagrody pieniężne, a uczniowie i stu­denci stypendia, aby móc zakupić za te pieniądze potrzebne im towary, usługi. Dochody ludności rolniczej .pochodzą w przeważa­jącej części z uspołecznionych przedsiębiorstw, które skupując od rolników produkty roślinne i zwierzęce zasilają wieś potężnym strumieniem pieniądza. Także rzemieślnicy świadczą usługi uspo­łecznionym przedsiębiorstwom i otrzymują zapłatę w pieniądzu. Ludność na ogół nie wydatkuje wszystkich dochodów pienięż­nych, lecz część ich lokuje w postaci wkładów oszczędnościowych w kasach oszczędności, podejmuje później swe oszczędności i znów je wpłaca. Rolnicy i rzemieślnicy lokujący pieniądze w spółdziel­niach oszczędnościowo-pożyczkowych korzystają tam także z kre­dytów na cele produkcyjne. Ludność ubezpiecza się od wypadków losowych, np. rolnicy od pożaru lub gradobicia, posiadacze samo­chodów od wypadku. Ubezpieczeni opłacają składki ubezpieczenio­we, a gdy wydarzy im się wypadek objęty ubezpieczeniem, otrzy­mują w pieniądzu odszkodowanie. Przedstawione wyżej zjawiska są nierozłącznie związane z go­spodarką towarowo-pieniężną. Ponieważ występuje w nich pie­niądz, możemy je nazwać zjawiskami pieniężnymi.

  • B. PojÄ™cie finansów

    Pojęcie „zjawiska pieniężne" obejmuje wydarzenia, w których występuje pieniądz, natomiast pojęcie „finanse" posiada węższe znaczenie, ponieważ nie wszystkie zjawiska pieniężne mieszczą się w pojęciu finanse, aczkolwiek wydarzenia finansowe są z re­guły zjawiskami pieniężnymi. O finansach możemy mówić tylko wtedy, gdy zjawiska pieniężne wyrażają się ruchem realnie istnie­jących zasobów pieniężnych. Ruch ten może polegać na gromadze-n niu zasobów pieniężnych (dochody pieniężne) lub na ich dzieleniu (wydatki pieniężne). Nie zaliczamy natomiast do zjawisk finansowych takich zja­wisk pieniężnych, w których pieniądz występuje jedynie w postaci pomyślanej, a nie występuje faktyczny ruch pieniądza. Przykła­dem zjawiska pieniężnego, którego nie możemy nazwać finansami jest ustalanie cen. Mimo posługiwania się pieniądzem dla wyra­żenia ceny nie towarzyszy temu aktowi ruch pieniądza. Samo określenie ceny nie wywołując wydatków ani przychodów pie­niężnych nie może być potraktowane jako zjawisko finansowe. Podobnie w ewidencji i statystyce posługujemy się pieniądzem jedynie dla uzyskania rachunkowego obrazu procesów gospodar­czych. Ze zjawiskami finansowymi możemy spotkać się jedynie w wa­runkach gospodarki towarowcHpieniężnej. Ale gospodarka towa-rowo-pieniężna występuje zarówno w ustroju kapitalistycznym, jak i socjalistycznym. Określenie finansów socjalistycz­nych wymaga więc wskazania takich cech szczególnych, któ­rych nie posiadają finanse kapitalistyczne. Zasadnicza różnica polega na odmiennej treści spo­łecznej finansów socjalistycznych. W socjalizmie zniesiono wyzysk człowieka przez człowieka, a społeczna własność przed­siębiorstw, lasów, kolei itp. sprawia, że pojawia się nowy, podsta­wowy cel działalności gospodarczej, jakim jest zaspokojenie po­trzeb ludności. W finansach socjalistycznych nie występuje cha­rakterystyczne dla stosunków kapitalistycznych zjawisko tworze­nia kapitału i czerpania z niego zysków nie zasłużonych własną pracą.JFinanse socjalistyczne służą więc do zaspokojenia potrzeb społecznych, a finanse kapitalistyczne są wyrazem wyzysku czło­wieka przez człowieka. I Drugą istotną cechą właściwą tylko finansom socjalistycznym jest ich planowy charakter. Wiąże się to z planowym charakterem całej gospodarki socjalistycznej. Procesy gospodar­cze, dokonujące się w państwie socjalistycznym, objęte są jedno­litym systemem planowania gospodarczego, reprezentującym in­teres ogólnospołeczny. Także zjawiska finansowe są planowane, a plany finansowe uwzględniają harmonijne związki między fi­nansowymi a rzeczowymi założeniami planów, np. między wielkoś­cią zatrudnienia i sumą funduszu płac. Państwa kapitalistyczne podejmują próby programowania „planowania", zwłaszcza w dziedzinie finansów publicznych, obej­mujących dochody i wydatki państwowe. Wobec występowania prywatnej własności przedsiębiorstw, państwo kapitalistyczne nie może kierować w sposób dyrektywny* procesami gospodarczymi zachodzącymi w tych przedsiębiorstwach. Między przedsiębior­stwami kapitalistycznymi najczęściej występuje sprzeczność inte- * Dyrektywność w zarządzaniu procesami gospodarczymi oznacza wydawa­nie bezwzględnie obowiązujących poleceń, określających kierunki i spo­soby działalności gospodarczej. resów (konkurencja), a często ich własny interes jest sprzeczny z interesem państwa kapitalistycznego. Dlatego ich programowa­nie finansowe ma charakter prognoz, opierających się na ocenach przyszłych wyników gospodarczych. Jeżeli jednak przewidywania, np. co do wielkości produkcji, nie spełnią się, państwo kapitali­styczne nie uzyska oczekiwanych dochodów. Natomiast w gospodarce socjalistycznej planowanie finansowe zharmonizowane jest z planowaniem procesów rzeczowych. Przed­siębiorstwa socjalistyczne, stanowiące własność społeczną, mogą być zarządzane przez państwo. Znajduje to wyraz w opracowy-; waniu i wykonywaniu narodowych planów gospodarczych, obej­mujących wszystkie uspołecznione jednostki. Dyrektywny cha­rakter planowania nadaje tym planom pełną realność, zapewnia­jąc gospodarce socjalistycznej trwały i postępujący rozwój. Nie może to oczywiście znaczyć, że w gospodarce socjalistycz­nej wszystkie plany są zawsze w pełni i dokładnie wykonywane. Istnieją zjawiska niezależne od woli ludzkiej, które mogą wywołać odchylenia w stosunku do planowanych założeń, np. warunki kli­matyczne mogą wpłynąć na zmianę rozmiarów i struktury pro­dukcji rolnej, a odkrycia geologiczne na technologię produkcji różnych gałęzi przemysłu. Ponadto w trakcie wykonywania pla­nów mogą pojawiać się nowe okoliczności umożliwiające przekro­czenie planowanych zadań lub uzyskanie tych samych efektów mniejszymi nakładami. Koryguje się wówczas plany, co znajduje odbicie zarówno w ich rzeczowym, jak i finansowym wyrazie. Tego rodzaju zmiany planów nie wynikają jednak z braku możli­wości planowania zjawisk finansowych, .jak ma to miejsce'w gos­podarce kapitalistycznej, ale są wyrazem świadomej decyzji or­ganów planujących. Planowy charakter finansów, opierający się na socjalistycznej' własności, umożliwia państwu dyrektywne zarządzanie procesem produkcji i podziałem wyprodukowanych dóbr. Produkty socja­listycznych przedsiębiorstw stają się własnością społeczną. Pań­stwo organizuje planową wymianę surowców i półfabrykatów między przedsiębiorstwami wytwórczymi i za pośrednictwem han­dlu uspołecznionego dostarcza ludności potrzebnych jej towarów. Środki pieniężne uzyskane ze sprzedaży wyrobów przemysłu uspołecznionego podlegają planowemu podziałowi: część otrzymu- ją bezpośredni wytwórcy, część zatrzymują przedsiębiorstwa, a część przekazywana jest na cele ogólnospołeczne. Państwo może wpływać na podział produktu w jego postaci rzeczowej poprzez kształtowanie pieniężnych dochodów przyszłych nabywców. Na przykład przydzielenie odpowiednich środków pieniężnych na za­kup samochodów umożliwi przedsiębiorstwu powiększenie kolum­ny transportowej, przydzielenie środków pieniężnych bibliotece szkolnej pozwoli na zakup książek itp. Podobnie można dokonać podziału towarów między ludzi, przydzielając im odpowiednio do­chody pieniężne. W państwie socjalistycznym obowiązuje zasada: aby uzyskać dochód, trzeba pracować. Nie dotyczy to chorych, rencistów czy uczącej się młodzieży, którym państwo przydziela odpowiednie dochody w postaci zasiłków, rent i stypendiów. Dochody poszcze­gólnych osób są zróżnicowane w zależności od efektów ich pracy, które z kolei wiążą się z rodzajem pracy, niezbędnymi dla jej wykonania kwalifikacjami oraz ze znaczeniem wykonywanej pra­cy dla społeczeństwa. Znajduje to wyraz, między innymi, w ta­ryfikatorach, określających wysokość indywidualnej płacy. Okreś­lając dochody ludności, przy danym poziomie cen, państwo wyko­rzystuje finanse dla podziału wyprodukowanych towarów. Ludzie mogą nabyć mniej lub więcej towarów w zależności od uzyskiwa­nych dochodów. Społeczna własność i planowy charakter gospodarki socjali­stycznej, a także skupienie podstawowej części zasobów finanso­wych w rękach państwa umożliwia wykorzystanie finansów jako narzędzia kontroli procesów gospodarczych. Na podstawie obser­wacji ruchu pieniądza można bowiem uzyskać informacje o prze­biegu towarzyszących procesów rzeczowych. Wymaga to odpo­wiedniego zorganizowania gospodarki finansowej w skali całego państwa.

  • C. System finansowy

    Państwo socjalistyczne zarządza w imieniu społeczeństwa pro­cesami zachodzącymi w gospodarce narodowej. Mimo szerokich możliwości wpływania przez państwo socjalistyczne na ich prze- bieg niezbędne jest uwzględnienie obiektywnych reguł kształ­tujących procesy gospodarcze. Procesy te przebiegają bowiem według niezależnych od woli ludzkiej, ale określonych prawidło­wości ekonomicznych. Na przykład nie uwzględnienie zasady róż­nicowania płacy w zależności od ilości i jakości pracy, mogłoby wywołać spadek zainteresowania ludzi podnoszeniem kwalifikacji zawodowych. Wiadomo zaś, że wyższe kwalifikacje sprzyjają wzrostowi wydajności pracy. Ograniczenie bodźców zachęcających do podnoszenia kwalifikacji, działając na zwolnienie tempa wzro­stu wydajności pracy, opóźniałoby rozwój gospodarczy kraju i po­garszałoby stopień zaspokojenia przyszłych potrzeb ludzi. Państwo socjalistyczne wykorzystuje znajomość omawianych prawidłowości ekonomicznych dla racjonalnego zarządzania gos­podarką narodową. Procesy gospodarcze dokonują się bowiem w określonych formach organizacyjnych, które zależą od woli ludz­kiej i regulowane są przez Państwo. Państwo reguluje procesy gospodarcze, wydając odpowiednie przepisy prawne. Zasady wpro­wadzone tymi przepisami obowiązują wszystkie jednostki uspo­łecznione, a także jednostki nie uspołecznione i ludność w ich działalności gospodarczej. Zespół norm (przepisów prawnych), określających ramy, w których dokonują się procesy gospodarcze nazywa się systemem gospodarczym. Część tego systemu stanowi system finansowy. Przez system finansowy państwa socjalistycznego rozumiemy zespół norm prawnych, określających organizację organów pań­stwowych i innych jednostek gromadzących i dzielących środki pieniężne, oraz norm prawnych określających zasady działalności finansowej tych organów i jednostek, czyli zasady gromadzenia i podziału środków pieniężnych. System finansowy ustala więc zasady gospodarki finansowej i formy orga­nizacyjne gospodarowania uspołecznionymi finansami. W praktyce powołuje się najczęściej odpowiednie jednostki i komórki organizacyjne do zajmowania się sprawami finansowymi. Przykładowo wymienimy wydziały finansowe, jako finansowe organy władzy terenowej, banki — sprawujące obsługę finansową gospodarki narodowej, a w przedsiębiorstwach — ko­mórki finansowe, zajmujące się finansami przedsiębiorstw. Mówiąc o systemie finansowym w szerokim tego słowa znaczeniu, często ma się na myśli ludzi oraz instytucje i służby finansowe, w któ­rych pracują, zasady i organizację ich działania, a także zasoby pieniężne, które gromadzą i dzielą. Skomplikowanie i różnorodność procesów finansowych wyma­ga odpowiedniego podziału, czynności, obowiązków i uprawnień, zależnie od ich właściwości oraz rodzaju jednostek, dla których są charakterystyczne. W praktyce wyróżnia się następujące czło­ny, zwane także ogniwami systemu finansowego: system finanso­wy przedsiębiorstw socjalistycznych, system budżetowy, system finansowy banków i kas oszczędności, system finansowy ubezpie­czeń majątkowych i osobowych. Określenie ogniwa systemu finansowego podkreśla ich wza­jemny związek, gdyż mimo odrębności zadań oraz różnych insty­tucji przypisanych poszczególnym ogniwom, składają się one w su­mie na system finansowy. Pomiędzy poszczególnymi ogniwami występują liczne powiązania i zależności wynikające z jednolito­ści socjalistycznego systemu finansowego/System finansowy jest jednym z podstawowych narzędzi organizowania przez państwo życia gospodarczego oraz instrumentem nieustannego i aktywnego oddziaływania na gospodarkę narodową./

  • D. Ogniwa systemu finansowego